घरभित्रको शत्रु

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विकसित देशको तुलनामा नेपालमा घरेलु वायु प्रदुषण १५ प्रतिशतले बढी हुने गरेको छ । पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा घरभित्रको वायु प्रदुषणका कारण वर्षेनी २२ हजार ८ सय ४१ जनाले अकालमा ज्यान गुमाउने गरेका छन् भने सबैको गरी ७ लाख ४६ हजार ३ सय ८१ वर्ष समय यसका कारण विरामी परेर वा अकालमा मरेर उत्पादनमूलक समय त्यसै खेर गइरहेको प्राक्टिकल एक्शन नेपालको एक प्रतिवेदनमा भनिएको छ ।  यसरी हेर्दा परम्परागत चुल्होमा खाना पकाउँदा निस्कने धुँवा वा परम्परागत इन्धन र चुल्हो मानिसको लागि घरभित्रकै शत्रु बनेको छ । 

तर पनि पुननिर्माणको कार्यक्रममा सरकारकै सहश्राब्दी विकास लक्ष्य अनुरूप सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई घरभित्रको धुँवामुक्त देश बनाउने लक्ष्यलाई समावेश गराउन सकेको छैन । पुननिर्माणसँगै घरलाई स्वच्छ, सफा र उत्तम बनाउन प्रत्येक घरमा स्वच्छ तथा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अनिवार्य हुन्छ ।



नेपालका प्राय गाउँघरमा खाना बनाउन जैविक ठोस इन्धन जस्तै दाउरा, गुइँठा र कृषिजन्य रहेलपहेलहरूको प्रयोग हुने गरेको छ । नेपालमा ७४ दशमलब ४ प्रतिशत घरधुरीहरूले माथि उल्लेखित ठोस इन्धनको प्रयोग गर्ने गरेका छन् । नेपालका हिमाली तथा उच्च पहाडी भेगमा यस्ता समस्या अधिकतम हुने गरेका छन् । प्राय गरीव मुलुकमा यी इन्धनको प्रयोग गर्नु एउटा बाध्यकारी समस्याको रूपमा रहेको छ । नेपाल जस्तो गरीव, अल्पविकसित वा विकासोन्मुख देशहरूमा प्रयोग हुने यी ठोस इन्धनहरूको प्रयोगमा उन्नत प्रविधिहरू जस्तै सुधारिएको,  दाउरा कम लाग्ने र धुँवा भान्छा बाहिर जाने चुल्होको प्रयोग नहुनु मुख्य समस्या हो । जसका कारण स्वास्थ्य सम्बन्धि विविध समस्या सिर्जना भई उपचारमा धेरै धनराशी खर्च हुने गरेको एकातिर छ भने अर्कोतिर दाउरा संकलनमा भइरहेको समय खर्च, परिश्रम, वन विनाश र विश्व वातावरणमा प्रतिकूल असरलगायतका समस्याहरू विद्यमान छन्  । 

घरभित्र खाना बनाउन प्रयोग हुने इन्धन व्यवस्थित वा उन्नत प्रविधिको प्रयोगमा हाम्रो समुदायले बुझेर पनि बुझ पचाएको अवस्था छ । जसका कारण घाँटी खस खसाउने, नाकबाट पानी बग्ने, खोकी लाग्ने, कफ आउने, आँखा बिझाउने, चिलाउने, हेर्न कठिनाई हुने, आँसु आउने, घॉंटी दुख्ने, बच्चालाई निमोनिया हुने जस्ता तत्कालीन रोगहरू देखा पर्दछन् भने लामो समयसम्म दुषित वायु भएको वातावरणमा बस्नेहरूमा दम, दीर्घखोकी, फोक्सोको क्यान्सर, आँखासम्बन्धी रोग जस्तै मोतियाबिन्दु आदि दीर्घकालीन रोगहरू लाग्ने गर्दछन्  । यसको अलावा गर्भवती महिला धेरै समयसम्म धुँवामा बसेको खण्डमा बच्चा समयभन्दा अगाडि जन्मने, कम तौलको बच्चाको जन्म हुने र अत्याधिक प्रदुषणका कारण मृत बच्चाको जन्म हुनसक्ने सम्भावना रहन्छ । घरेलु वायु प्रदुषणका कारण विशेष गरी महिला तथा बालबालिका सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने गरेका छन् । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयहरूको प्रतिवेदन हेर्ने हो भने निमोनियाँ वा श्वासप्रश्वास सम्बन्धि समस्याहरू एक नम्बरमा आउने गरेका छन् । फोहोर पानी, दुषित हावा, असुरक्षित यौन सम्पर्क पछि रोग निम्त्याउने चौथो कारक तत्वको रूपमा घरभित्रको धुँवा रहेको पनि स्वास्थ्यविद्हरू बताउँछन् । 

यी विविध समस्या समाधानका लागि मुख्य गरी दुइवटा उपायहरू छन् । दाउरा वा कृषिजन्य रहेलपहेल, गुँइठा, कोइला, त्र्रिकेट आदि प्रयोग गर्दा  भेन्टिलेसन वा हावा राम्रोसँग ओहोर दोहोर हुने कोठामा सुधारिएको वा धुँवा वाहिर जाने प्रविधिहरू जस्तै सुधारिएको चुल्हो, चिम्नीहुड तथा उन्नत स्वच्छ चुल्होको प्रयोग गर्ने एउटा उपाय हो भने गोबरग्याँस, सौर्य उर्जा र विद्युतीय चुल्होको प्रयोग गर्नु अर्को उपाय हो । यसो गर्दा भान्छाको सफाई, स्वास्थ्य सुधार र काममा सहजता भई समाज आर्थिक उन्नति र विकासको पाटोमा अघि बढ्दछ । 

हामी यतिबेला पुननिर्माणको संघारमा छौं । पुननिर्माणको समयमा उल्लेखित समस्यालाई ध्यान दिन सकिएको छैन अर्थात् पुननिर्माणमा घरको डिजाइन गर्दा उन्नत चुल्होलाई अनिवार्य गर्न सकिएको छैन । विनाशकारी भुकम्पका कारण क्षतिग्रस्त संरचनाको पुननिर्माणमा नेपाल सरकारले आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै छ । तर पनि पुननिर्माणको कार्यक्रममा सरकारकै सहश्राब्दी विकास लक्ष्य अनुरूप सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई घरभित्रको धुँवामुक्त देश बनाउने लक्ष्यलाई समावेश गराउन सकेको छैन । पुननिर्माणसँगै घरलाई स्वच्छ, सफा र उत्तम बनाउन प्रत्येक घरमा स्वच्छ तथा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अनिवार्य हुन्छ । नेपाल सरकारको “क्लिन कुकिङ सोलुसन टु अल” को लक्ष्य पुरा गर्न, वन वातावरण जोगाउँदै विश्व वातावरण संरक्षणमा योगदान दिन तथा मानव स्वास्थ्यमा सुधार गरी समृद्ध समाज निर्माणमा स्वच्छ वा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अपरिहार्य छ ।  




रोग निम्त्याउने चौथो कारक तत्व 'घरभित्रको धुँवा'

विश्वमा अरु देशको तुलनामा नेपालमा घरेलु वायु प्रदुषण १५ गुणाले बढी छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वमा करिव १६ लाख मान्छे घरभित्रको धुँवाको कारण मर्ने गरेका छन् । १५ प्रतिशत बढी समस्या भएको तुलनामा नेपालमा धेरै मान्छे धुँवाका कारण मर्ने गर्छन् ।



नेपाल गाउँ नै गाउँले भरिएको देश हो । यहाँका प्रायशः स्थानहरूमा खाना बनाउनको लागि दाउराको प्रयोग हुने गर्दछ । खाना बनाउनकै लागि नयाँ प्रविधि वा दाउराको विकल्प नहुँदा धुँवाले हुने समस्याबाट मानव समाज आर्थिक संकटमा फस्नु एकातिर छ भने अर्कोतिर वन विनासको मारले वातावरणमा निकै समस्या ल्याइरहेको हुन्छ । दुषित हावा, फोहोर पानी, असुरक्षित यौन सर्म्पर्क पछि चौथो रोग निम्त्याउने माध्यमको रूपमा घरभित्रको धुँवा रहेको मुटु रोग विशेषज्ञ डा. मृगेन्द्रराज पाण्डे बताउनु हुन्छ ।


दिनहुँ प्रयोग गर्ने भान्छाको उचित व्यवस्थापन गर्न नसक्दा वा भान्छामा धुँवा कम गर्न नसक्दा वर्षोनी रोग फैलदै गएको छ । र उपचारको लागि धेरै रकम खर्च भइरहेको छ । प्रत्यक्ष रूपमा यसको समस्या देखिँदा देखिदै हाम्रो समाजमा समाधान वा न्यूनीकरणका लागि ठोस कदम चालिएको छैन । भान्छामा बसेर जीवन बिताउनु पर्ने गृहिणी वा भान्छेले धुँवाको समस्यालाई चिन्न नसकेसम्म समाधानको लागि सरलता आउन सक्दैन । जबसम्म प्रयोगकर्ताले यो समस्या हो भनेर बुझदैनन् तबसम्म समस्या समाधान हुने अवस्था सिर्जना हुन सक्दैन ।


अहिले हामी देखिरहेका छौं घरघरै मात्र नभई व्यक्ति पिच्छे कम्तीमा एक एक वटा मोबाइलहरू छन् । कसै कसैका हातमा बहु मोबाइलहरू देख्न सकिन्छ । अझ त्यत्ति मात्र नभई परिवर्तन गरी गरी मोबाइलहरू प्रयोग गरिएका छन् । त्यसमा कति खर्च भएको होला - सायद सबैसँग हिशाव छ तर धान्न नसकिने अवस्था भए पनि प्रयोग भने गरिएका छन् । तर दिनहुँ पेट भर्नको लागि प्रयोग हुने भान्छाको व्यवस्थापनमा ध्यान पुग्न सकेको छैन । अन्धधुन्ध अँध्यारो र धुँवैधुँवा भएको भान्छामा जीवन बरबाद भइरहेको सबैले बुझ्न सकेका छन् या छैनन् तर थरीथरीका मोबाइलमा थरीथरीका संगीतको मजा लिदै धुँवा पिइरहेका छन् महिलाहरू ।


धुँवाले सिङ्गो समाजमा नै असर पुर्याइराखेको छ तर विशेष गरी धुँवाको समस्याबाट पीडित हुने वर्गमा महिला र उनीसँगै भान्छामा बस्ने बालबालिका पर्ने गर्छन् । श्वासप्रश्वास र फोक्सो तथा मुटु सम्बन्धी रोगहरू घरभित्रकै धुँवाका हाम्रामाझ भित्रिने गर्छन् । मानव स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष रूपमा हानी पुर्याउने घरभित्रको धुँवा रोग भित्र्याउने चौथो प्रमुख कारक तत्व भएपनि एउटा महिला तथा गृहिणीलाई जतिसुकै बेला पनि भान्छा वा धुँवामा बस्नु पर्ने वाध्यता छ । घरभित्रको धुँवाकै कारण बालबालिकामा निमोनिया जस्ता श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोगहरू लाग्ने गर्छन् । र अकालमा नै उनीहरूको ज्यान गइरहेको हुन्छ । धुँवाको समस्या समाधान नगर्दा गर्भको बच्चामा समेत् प्रतिकुल असर, मानसिक तनाव, आँखा सम्बन्धी रोग, मुटुको रोग, दम, क्षयरोग जस्ता प्राणघातक रोगको सिकारमा हाम्रो समाज रूमल्लिरहेको छ ।



घरभित्रको धुँवा हटाउनको लागि विभिन्न प्रविधिहरूको विकास भइसकेको छ तर प्रविधि एकातिर, समस्या र चेतनास्तर अर्कातिर भईराखेको छ । समाजका अगुवा तथा बुझक्कडहरूले नै यसको समाधानका लागि बुझ पचाई राखेको अवस्था छ । समस्या सामान्य जस्तै देखिए पनि वास्तविकतामा जटिल छ । घरभित्रको धुँवा हर्टाई स्वस्थ तथा समुन्नत समाज निर्माणको पाटोमा लाग्नु सबैको अबको जिम्मेवारी हो । वनजंगल जोगाउने नारा लिएर समाजमा कार्यरत व्यक्ति वा संस्थाले धुँवा न्यूनीकरणमा एक कदम योगदान दिन सके वातावरणमा मात्र नभई व्यक्तिको आय आर्जनमा बृद्धि गर्न सकिन्छ । दाउराको प्रयोगमा कमी ल्याउँदै वा दाउराको विकल्प दिन सकेमा मात्र जलवायु परिवर्तनको समस्या अनुकूलन गर्न सम्भव छ । दाउराको विकल्प दिन नसके वन जंगल संरक्षणको कुरा सम्भव छैन र वन जंगलको संरक्षण विना जलवायु परिवर्तनको समस्या न्यूनीकरण सम्भव छैन । त्यसैले आजको हंगा जलवायुको नारा साकार पार्न दाउराको विकल्प दिऔं । इन्धन प्रयोग विना मानव जीवनको परिकल्पना गर्न सकिदैन । चौथो रोग भित्र्याउने तत्व 'घरभित्रको धुँवा न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याऔं, स्वस्थ भई बाँचौं ।'

See this blog @ Mero Report . Net


728x90 - Travel Nepal

समाज जागरणमा महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको भूमिका

रसुवा खबर वर्ष१, अंक ९, २०६७ साल मंसीर २५ गते शनिबार
नेपाली समाजमा महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । आमा समूहबाट छानिएर समाजको सेवा गर्न प्रतिनिधि आमाको रूपमा महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाहरू रहेका हुन्छन् । राज्यले र्सवस्व खनाएर पालेका कर्मचारीको भन्दा यी सेविकाहरूको धेरै सहयोग हाम्रो समाजले पाइराखेको छ र हामीले देखिराखेका छौं । कहिले खोपको कुरा लिएर त कहिले स्वस्थ जीवनको कुरा लिएर हाम्रा दैलामा टुप्लुक्क आइपुगेका हुन्छन् यी महिलाहरू ।

न हामीले तलब दिएका छौं न राज्यले नै । तालिक गोष्ठीमा सहभागी भएवापत पाउने पारिश्रमिकको भरमा उनीहरू गर्वका साथ घरदैलो अभियानमा पुगिराखेका हुन्छन् । गाउँघरका भनौं या बालबालिकाका पहिलो डाक्टरको रूपमा यी स्वयं सेवकहरू स्थापित भइरहेका छन् । गाउँघर, टोल सरसफाइ वा प्रदुषण नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका यी महिलाहरूको जीवनयापनमा वा जीवन परिवर्तनमा राज्यले कुनै सहयोग पुर्याउन सकेको छैन ।

बालबालिकाहरू विरामी पर्दा वा स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतनामूलक ज्ञानको लागि समुदायका अरू आमाहरू पनि महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको ढोका पुगिहाल्नु पर्दछ । स्वास्थ्य चौकीको पहुँच नपुगेका स्थानमा त सिङ्गो स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्या उनस्हरूको हातमा रहेको हुन्छ । रसुवा जस्तो विकट वस्तीमा त झनै उनीहरू जिम्मेवारी ज्यादा रहेको पाईन्छ । स्वास्थ्य सम्बन्धी सन्देशमूलक चेतना प्रवाह गर्ने आमा समूहका नेता आमाहरू विकास निर्माणका निम्ति पनि पछि परेका छैनन् । महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाहरूको संख्या त्यति प्रशस्त हुदैन । जनसंख्याको आधारमा महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । स्वस्फूर्त सेवा गर्ने भावना भएका महिलाहरूलाई वा प्रभावशाली महिलाहरूलाई आमा समूहले नियुक्ती गरेको हुन्छ । तर आजभोली आमा समूहहरू त्यति सकृय हुन नसकेका कारण कतिपय गाउँहरू सेविका विहिन अवस्थामा छन् ।

अरु क्षेत्रमा जसरीे प्रभाव परेको छ राजनीतिक तरङ्गको, त्यति प्रभाव यो क्षेत्रमा देखिदैन । अथवा राजनीतिक बिम्बले भने महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाहरूलाई जञ्जीरमा पार्न भने सकेको छैन । आफ्नो क्षमताले भ्याएको सेवा गर्नका लागि तल्लीन हुने समाज परिवर्तनका सहयोद्धा महिलाहरू राजनीतिक तरङ्ग उथुलपुथुल हुँदा पनि आफ्नै कर्तव्यबोधमा निहित छन् ।

जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यार्लयसँग यस्तो बलियो सञ्जाल छ, जुन सञ्जालमार्फ् सूचनामूलक सन्देश बस्ती बस्तीमा पोख्न वा प्रवाह गर्न सजिलो छ । राज्यका वा सरकारी कार्यालयका अरु निकायहरू माझ यो अवसर सिर्जना गर्न गाह्रो पर्छ । यदि राज्यका अन्य निकायले पनि महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको माध्यमद्दारा सन्देश प्रवाह गर्ने हो भने वा सन्देश प्रवाह गरेवापत उपहार वा पुरस्कारको व्यवस्था गरिदिने हो भने एकातिर उनीहरूको जीवनयापनमा सहजता थपिने थियो भने अर्कातिर बस्तीका कुरा राज्यका निकायमा र राज्यका कुरा बस्ती बस्तीमा पुर्याउन सजिलो हुन्छ । उनीहरूमार्फत मानव अधिकारका विषयलाई संरक्षण गर्न पनि मद्धत पुग्ने देखिन्छ ।

धुँवा हटाउने अभियानमा महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविका दावाडोल्मा

रसुवा खबर सम्वाददाता वर्ष१, अंक ७, २०६७ साल मंसीर ११ गते शनिबार
गाउँघरका बालबालिकाको स्वास्थ्य सुधारका निम्ति काम गर्दै आएकी सरमथली, २, दनुस्वाराकी महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविका दावा डोल्मा -नोरकिमो) लमिनी आजभोली चूल्हो पनि बनाउनुहोस् भनेर घरदैलो अभियानमा जुटेकी छिन् । बालबालिकामा घरेलु धुँवाका कारण रुघाखोकी र निमोनियाको समस्या देखिएपछि उनी उक्त अभियानमा लागेकी हुन् । सरमथली गाविसमा संयुक्त राष्ट्र संघीय विकास कार्यक्रम/विश्व वातावरण कोष/साना अनुदान कार्यक्रम तथा घरेलु वायु प्रदुषण तथा स्वास्थ्य मञ्च नेपाल र जिल्लास्थित घरभित्रको धुँवा निवारण तथा वातावरण संरक्षण मञ्च नेपालको सहयोगमा धुँवा न्यूनीकरण कार्यक्रम सञ्चालन भएपछि उनलाई उक्त मौका मिलेको हो ।

वि.सं २०६० सालदेखि महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाको काम गर्न थालेकी ६० वर्षीय दावा डोल्मासँग धुँवाले स्वास्थ्यमा के के असर पुर्याउँछ - भन्ने विषयको तालिम पुस्तिका छ । आफूले पढ्न नजाने पनि गाउँघरका पढेलेखेका विद्यार्थीमार्फत् उनी ती कुराहरू सुनाउँदै हिडि्छन् । घरभित्रको धुँवाबाट हुने समस्याबारे बताउँदै गर्दा ४० वटा चिम्नीहूड बनाउनको लागि उनैले माग गरिन् । चिम्नीहूड बनाउने सामान किन्न उनी आफैं काठमाडौंसम्म गइन् । अहिले दनुस्वाराका ४० घरका धूरीमा चिम्नीहूड जडान गरिएको टाढैबाट देखिन्छ । गाउँका धेरै मानिसले चूल्हो राखेकोमा उनी ज्यादै खुशी देखिन्छिन् । आफूलाई मनपर्ने अभियानमा लाग्न पाएकोले विहानदेखि बेलुकीसम्म उनी चिम्नीहूड बनाउने मिस्त्रीसँगै हुन्छिन् । एकातिर आज कसको घरमा जडान गर्ने र भोली कसको घरमा - भन्ने विषय छ त अर्कोतिर मिस्त्रीहरूका लागि खाना, खाजा बनाउन । चिम्नी जडान गर्न थालिएपछि उनी खासै व्यक्तिगत काममा देखिन्नन् । उनको श्रीमान जयबहादुर लामा पनि त्यही काममा छन् । चिम्नी बनाउँदा दाउरा कम लाग्ने र वन जोगिने भएकोले उनी मरिमेटेर लागेका हुन् । स्थानीय सामुदायिक वा उपभोक्ता समूह अध्यक्ष समेत् रहेका जयबहादुर कतिको घरमा चिम्नी बोकेर पुर्याउँछन् त कतिको घरमा चूल्हो बनाउन । 'धुँवा रहित चूल्हो त बनाउन पाइयो, अब समूदायका सबैका घरमा शौचालय बनाउन सहयोग गर्ने संस्था पाए' भन्ने कुराले डोल्मालाई पिरोलेको छ । सरमथली गाविसमा नै शौचालयको भने ठूलो समस्या भएको र यसको समाधानको लागि कार्ययोजना बनाउन चिम्नी अभियान सकिएपछि विभिन्न निकायमा जाने विचारमा अडिग छिन् उनी ।

छिमेकी गाविस भोर्लेका वासिन्दाहरू पनि उनलाई भेट्न थालेका छन् । हाम्रो वडाका महिला स्वास्थ्य स्वयं सेविकाले चूल्हो माग नगरेको तर तपाइँले भएपनि हामीलाई चिम्नीहूड दिनुपर्यो भनेर भनिरहेका पनि उनले सुपरभिजनका लागि आएका सुरज शर्मालाई बताइरहेकी थिइन् । आमा समूहको नेतृत्वमा चिम्नीहूडको माग सिर्जना भएको पनि उनले बताइन् । चिम्नीहूड बनाएपछि धुँवाको समस्याबाट मुक्त भएकोले बालबालिका र महिलाको स्वास्थ्य सुधार हुने, दाउरा वचतबाट वन संरक्षण हुने, घर सफा हुने र छिटो र सबै प्रकारका खानेकुरा पकाउन मिल्ने भएकोले चिम्नीहूड प्रभावकारी सावित हुने कुरामा स्थानीयवासी विश्वस्त रहेका छन् ।

धुँवा रहित चिम्नीहूड पाएर खुशी छु
सरमथली, २, दनुस्वारा बस्ने ४८ वर्षीया गोरीमाया तामाङ धुँवा रहित चिम्नीहुड जडान गर्न पाएपछि ज्यादै खुशी भएकी छिन् । केही समय अगाडि उनको नयाँ घर बनेको थियो । घर कालो पनि नभइसकेकै अवस्थामा चिम्नीहूड बनाउन पाएपछि उनी यसरी खुसी भएकी हुन् । धुँवा रहित चिम्नीहूड बनाउन पाएपछि बालबालिबाहरू पढ्न ज्यादै सजिलो भएको पनि उनले बताइन् । दनुस्वाराका समुदायहरू चूल्हो बनाउन पाएपछि ज्यादै खुसी भएका पनि चिम्नीहूड निर्माता भूमे लामा, केशव पौडेल र शुक्रबहादुर रुम्वा बताउँछन् ।

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com