भानुको सम्झनामा

जन्मीए तनहूँ पवीत्र नगरी नेपाल भूमी महाँ
पँडीत्को कुल भानु आदि कबि नै बन्दै रहेछन् जहाँ ।
जुन् हो छन्द त आज लोक प्रिय भो शार्दूलबीक्रीडित
त्यसैका गुरु भानुभक्त कहिए श्रेयै भयो सञ्जित ।। १

यिन्कै हात महाँ थियो बल बहुत् सीर्जीय रामायण
माला , भक्ति, बधू ,रसै अरु अनेक् प्राचीन पारायण ।
लेख्दै ज्ञान बिचारका तवरले श्री राम गीता पनि
घर् घर्का सबले त गाउन भनी छोडी गएछन् अनि ।। २

प्रश्नोत्तर् गुण गानले भरियको गीता सबैमा बन्यो
जाग्यो ज्ञान र प्रेरणा त उनमा घाँसी कुवा जाँ खन्यो ।
आऊ भानु उदाउ फेरि जगमा जोड्दैछु मै अञ्जली
भाबै देखि चढाई आदि कविमा हज्जार श्रद्दाञ्जली ।। ३

२०६३ आषाढ २९ बिहीवार

व्यवहारिक परिवर्नमा बालबालिकाको भूमिका

“हैन, हाम्रो सरले भन्नुभएको यो कुरा त यस्तो हो रे १” केही विषमतामा विद्यार्थीले अभिभावकलाई भन्ने गर्छन् । विद्यालयमा शिक्षकले भनेको र अभिभावकले भनेको कुरामा फरक हुने बित्तिकै विद्यार्थीले हठ गरिहाल्छन् अनि अभिभावकलाई भन्दा शिक्षकलाई बढी विश्वास गर्छन् । त्यसैले विद्यालय तथा शिक्षकले समाजमा परिवर्तन हुन गाह्रो भएका र परिवर्तन गर्नैपर्ने कुराहरू जसलाई “व्यवहारिक परिवर्तन” भनेर पनि बुझ्ने गरिन्छ, त्यसलाई विद्यार्थीमार्फत् समुदायमा पु¥याउँदै शिक्षक वा विद्यालयले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । 

घरमा शौचालय भएका विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिने, शौचालय नहुने विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य शारिरिक विषयमा केही नम्बर कम दिने जसको कारण विद्यार्थीका अभिभावकमा त्यसको प्रभाव प्रत्यक्ष परोस् र शौचालय बनाउन अग्रसर रहुन् । आफ्नो घरमा शौचालय नै नभएको कारण, सुधारिएको चुल्हो नभएका कारण बालबालिकाले विद्यालयमा कापी, सिसा पुरस्कार प्राप्त गर्न सकेनन् वा यो खबरले अभिभावकहरू शौचालय, सुधारिएको चुल्हो बनाउन अगाडि बढ्छन् । विद्यालयस्तरमा दिइने सानो पुरस्कार चकलेट या सिसाकलम, या कापी या अन्य कुनै वस्तु अतयन्त महत्वपूर्ण हुन्छ र त्यो प्राप्त गर्न नसकेको खण्डमा विद्यार्थीहरूमा अभिभावकलाई झकझकाउने अवस्था सिर्जना हुन्छ ।

बालबालिकाहरूले धेरै कुराहरू सिक्ने अनि सिकाउने थलो नै विद्यालय हो । विद्यालय विद्यार्थीको लागि घर नै हो ।  विद्यालयले विद्यार्थीलाई निर्दिष्ठ गरिएका पाठ्यपुस्तकका कुराहरू मात्र हैन घर र समाज परिवर्तनका अतिरिक्त विषवस्तुहरूलाई पनि सिकाउँदै आएका छन् । विद्यार्थीका माध्यमबाट एउटा समुन्नत तथा सुसंस्कृत समाज निर्माणका विभिन्न आधारहरूलाई विद्यालयले बलियो बनाउँदै जान सक्छ । गाउँघरको सरसफाई, शौचालय प्रयोग गर्ने, रासायनिक मलको साटो जैविक मल प्रयोग गर्ने अनि घरमा धुँवारहित चुल्हो प्रयोग गर्ने कुराहरूका साथसाथै हाल चर्चामा रहेको वातावरण संरक्षण वा जलवायु परिवर्तनका गहन विषयवस्तुहरूलाई विद्यार्थीका माध्यमबाट समुदायमा लान सकियो भने त्यसबाट प्राप्त गर्नुपर्ने आधारभूत उपलब्धिहरू सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ । 

बालबालिकाहरूलाई विकास र परिवर्तनका साझेदारको रूपमा स्थापित तथा विकास गर्दै लैजानु आजको प्रमुख आवश्यकता पनि हो । सानै उमेरदेखि नै सकरात्मक सामुदायिक परिवर्तनका निमित्त लक्षित गर्दै बालबालिकालाई लैजान सकियो भने युवा अवस्थामा पुग्दासम्म उनीहरूबाट धेरै लाभ लिन सकिन्छ । बालमनोबैज्ञानिकका अनुसार बालबालिकामा गरिएको लगानी संसारमा कुनै पनि व्यवसामयमा लगानी गरिएको भन्दा ज्यादा फलदायी रहन्छ । बालबालिकामा अहिले गरिएको लगानीले २० वर्षपछि १ सय ३६ गुणा बढी लाभ प्राप्त गर्न सकिने कुरा संसारले नै स्वीकारी सकेको अवस्था छ । त्यसैले बालबालिकाबाट कुनै फाइदा लिनको लागि उनीहरूको बृद्धि विकासका लागि लगानी बढाउनु आवश्यक पनि छ । 

हाम्रो पारिवारिक र समुदायको विविध खालका काममा हाम्रा बालबालिकाले योगदान पु¥याई रहेकै पनि छन् । विभिन्न काममा सक्दो योगदान पु¥याइरहेका बालबालिकालाई बढीभन्दा बढी लगानी गर्दै लैजान सकियो भने समुन्नत राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको भूमिका उल्लेखनीय रहन्छ भन्नेमा दुइमत रहँदैन । नेपाल सरकारको शहस्राब्दी विकास लक्ष्य जस्तै सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई खुल्ला दिशामुक्त बनाउने अभियानमा विद्यालय र विद्यार्थीलाई आधारभूत माध्यम बनाएर तिनका घर तथा समुदायमा यो अभियान पु¥याउन सकिन्छ । दाउरा प्रयोग नगर्ने वा कम प्रयोग गर्नका लागि सुधारिएको चुल्हो वा गोबरग्याँस प्रविधि प्रयोग गर्नका लािग रचनात्मक तवरले अतिरिक्त कृयाकलाप सञ्चालन गर्न सकिन्छ । त्यस्तैगरि रासायनिक मलको साटो घर बाहिर वा भित्र हुने फोहोरलाई जैविक मल प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउने, स्वस्थ उत्पादन गर्ने वा फोहोर व्यवस्थापन गरी वातावरण जोगाउनको लागि पनि विशेष कार्यक्रमहरू विद्यार्थीका माध्यमबाट गर्न सकिन्छ । 

पहिलादेखि नै विश्वास गरिदै आएको संसारका धेरै हठमध्ये बालहठलाई अभिभावकले सहजै नकार्न सक्दैनन् । उनीहरूको मागलाई अभिभावकले पुरा गर्दै आएका छन् । सकरात्मक विषयलाई वा परिवर्तनको आवश्यकता भएको विषयवस्तुलाई तथा अभिभावकमा परिवर्तन गर्न गाह्रो भएको  विषवस्तुलाई कार्यान्वयन गर्नका लागि पहिलो माध्यम नै उनीहरूका बालबालिका हुन् भन्ने विषयवस्तुलाई नकार्न सकिदैन । 

घरमा शौचालय भएका विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिने, शौचालय नहुने विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य शारिरिक विषयमा केही नम्बर कम दिने जसको कारण विद्यार्थीका अभिभावकमा त्यसको प्रभाव प्रत्यक्ष परोस् र शौचालय बनाउन अग्रसर रहुन् । आफ्नो घरमा शौचालय नै नभएको कारण, सुधारिएको चुल्हो नभएका कारण बालबालिकाले विद्यालयमा कापी, सिसा पुरस्कार प्राप्त गर्न सकेनन् वा यो खबरले अभिभावकहरू शौचालय, सुधारिएको चुल्हो बनाउन अगाडि बढ्छन् । विद्यालयस्तरमा दिइने सानो पुरस्कार चकलेट या सिसाकलम, या कापी या अन्य कुनै वस्तु अतयन्त महत्वपूर्ण हुन्छ र त्यो प्राप्त गर्न नसकेको खण्डमा विद्यार्थीहरूमा अभिभावकलाई झकझकाउने अवस्था सिर्जना हुन्छ । साँच्चै यस्ता कुराहरूबाट समाज परिवर्तनमा ठूलो सहयोग पुग्न सकिन्छ । एउटा मात्र विषयवस्तुलाई आधार नबनाई शौचालय, चुल्हो, जैविक मल तथा रूख विरूवा रोप्ने विषयवस्तुलाई एकै प्याकेजमा सम्बोधन हुने गरी कृयाकलाप बनाउन सके साँच्चै नै परिवर्तन हुनै पर्ने कृयाकलाप कार्यान्वयन हुनमा सहयोग पुग्दछ । 

त्यसैले समाजमा अत्यावश्यक व्यवहारिक वा सामुदायिक परिवर्तनका निमित्त बालबालिका पहिलो सूचक हुन् । उनीहरूको माध्यमबाट समाजले चाहेको, राज्यले चाहेको र हामी सबैले चाहेको समुन्नत, सुसंस्कृत र परिस्कृत समाज निर्माणका लागि विभिन्न आधारहरूको सिर्जना गर्न सक्दछौं । उनीहरूमा उपयुक्त वातावरण र लगानीका लागि अभिभावक, समुदाय, विद्यालय र राज्यका विभिन्न निकायहरू एकजुट हुनै पर्दछ । यसैमा समाजको हित छ, हामी सबैको जित छ । 

श्यामेवाङ्फेल ज्ञानसागर २०७१ मा प्रकाशित 

समृद्ध बन्दै रसुवा

“ओहो ! रसुवा त नागार्जुन भन्दा पनि टाढा पर्दो रहेछ” काठमाडौंका रैथानेहरू भन्ने गर्थे । नागार्जुनबाट त रसुवा निकै टाढा पर्छ तर पनि काठमाडौंको मध्य शहरतिर बस्ने र कहिल्यै नागार्जुन नकटेकाहरूलाई रसुवा टाढा हैन, नागार्जुनै पनि टाढा हुँदो रहेछ । डेरामा बसेका रसुवालीहरू बीच कुरा हुँदा प्राय यस्तै कुरा हुन्थे । यो लगभग बाह्र पन्ध्र  वर्ष अघिका स्मरण आज पनि मनस्पटलमा आइरहेको छ । 


त्यति बेला हामीलाई पनि रसुवा अलि टाढै छ जस्तो लाग्थ्यो । बिहानै बस चढेपछि ढलपल ढलपल हुँदै बेलुकी बल्ल रसुवा पुगिन्थ्यो । बस यात्रा गर्दा थकानको निकै महशुस पनि हुन्थ्यो । दिनभरको यात्रा पछि बस ओर्लेर पाइला चाल्न कठिन पथ्र्यो । अझ भन्नै पर्दा थोरै बस संख्याका कारण बसको यात्रा कठिनाई पूर्ण नै थियो । बसभरि ठसाठस मान्छे, चाडपर्वका समयमा त सजायँ पाएको जस्तै, अन्य समयमा पनि साथै लगिएको सामान जोगाएर घर पु¥याउन सास्ती नै खेपिन्थ्यो । “वागमतीको कर्णाली” भएर रसुवाले परिचय दिइरहेको थियो । सदावहार रसुवा ओहोर दोहोर गरिरहनेलाई बानी परेको थियो ता पनि आगन्तुक बनेर रसुवा छिर्नेका लागि जेल सजायँ जस्तै हुन्थ्यो । 


तर विगत दुई वर्षदेखि यातायातमा केही सहजता भएको छ । दशैं, तिहार र अन्य पर्वका समयमा बसको संख्या कम भएका कारण समस्यामा सुधार हुन सकेको छैन । तर राजधानी मात्र हैन देशका दुरदराजमा बसेका नेपालीले रसुवा सुन्न थालेका छन्, चिन्न थालेका छन् । त्यतिमात्र हैन एक पटक रसुवा जाउँ जस्तो धेरैलाई हुन्छ । रसुवा नाम सुन्ने बित्तिकै कतै कर्णालीतिरको गाउँ होला भन्ने ठान्नेहरूका लागि आज राजधानीबाट चारै घण्टामा जान सकिने वागमतीकै जिल्ला बनेको छ । 


यातायातमा केही सुधार हुनु रसुवा नजिकिदै गर्नुको एउटा सूचक मात्र थियो । रसुवामा नयाँ मानिसको चहलपहल अहिले चर्चामा आएको चिलिमे मोडल पनि एउटा हो । जब वि.सं २०५२ मा डा. डम्बर नेपालीको सकृयतामा चिलिमे जलविद्युत आयोजना निर्माण सुरु भयो । निर्माण कार्य भइरहँदा पनि भूमिगत सुरुङ मार्गका कारण त्यो नजरमा कैद गर्ने इच्छा धेरैलाई हुन्थ्यो । विस्तारै नयाँ आगन्तुकको पाइला स्याफ्रुवेसीसम्म पुग्न थाल्यो । त्यो भन्दा अघिल्ला दिनमा नै गोसाईंकुण्ड धार्मिक पर्यटन, तेस्रो पर्यटकीय गन्तव्य लाङटाङ र चिलिमेको औषधालय तातोपानी कुण्डका कारण पनि मानिसहरूको आवागमन केही बाक्लेको भने थियो । भूमिगत सुरुङ मार्ग, नेपालीको डिजाईन, श्रम, सीप र लगानीका कारण रसुवा छिर्ने मानिसको संख्यामा उल्लेखनीय बृद्धि गराई दियो । त्योसँगै वि.सं २०६४÷२०६५ बाट नै आन्दोलन मार्फत् प्रक्रियामा गएको उक्त कम्पनीको सेयर रसुवाली र आम नेपालीले प्राप्त गर्नु पनि रसुवाको समृद्धि थियो । यससँगै दर्जनभन्दा बढी जलविद्युत निर्माण गर्न सक्ने क्षमता रसुवाले बोकेका कारण पनि रसुवा निकै हल्लामा छ, धेरैको नजरमा छ । 


सन् १८४९ मा तिव्वत र नेपाल बीच युद्ध हुँदा नेपालीले युद्ध जितेर बनाएका रसुवागढी र त्यही गढीलाई आधार बनाएर गरेको ऐतिहाँसिक सन्धिका कारण पनि रसुवा आफ्नो परिचय स्थापित गराउन चाहन्थ्यो । लामो समयदेखि राष्ट्रिय योजनामा प्राथमिकतामा उल्लेख हुँदै आए पनि विकास निर्माण हुन नसकेको “स्याफ्रुवेसी–रसुवागढी” सडक मार्ग बने पछि त आकस्मिक रूपमा नै देशका चर्चित मानिसहरूको गन्तव्य बन्न थाल्यो रसुवा । रसुवागढी नाका र यससँग जोडिएका विविध विषय पुर्खासँगको इतिहाँस, अंशुबर्माकी छोरी भृकुटी घर माइती गर्दा यही बाटो प्रयोग गर्ने गरेको किंवदन्ती साथै चीन–भारत जोड्ने सबैभन्दा छोटो नाकाको रूपमा विकास हुन सक्ने सम्भावनाका कारण पनि पनि यो नाकाको विकाससँगै मानिसहरूको आवागमन बढेको हो । धेरैले रसुवा चिन्न थालेका पनि हुन् ।

यी विविधमध्ये दर्जनभन्दा बढी जलविद्युत बन्ने सम्भावना तथा नेपाललाई नै लोडसेडिङ मुक्त बनाउने हैसियत भएर मात्र हैन, ती आयोजनाको प्रभावित सेयर पाउने नजीर बसेका कारण आज रसुवामा धेरैले घरेडी जोड्न खोजेका छन् । चिलिमेकै कुरा गर्ने हो भने शेयर प्राप्त गर्नेहरूमा तीन वर्षकै अन्तरालमा १ लाख १५ हजार रूपैंयाँदेखि ३ लाख रूपैंयाँसम्म प्रतिव्यक्ति शेयर वापतको आम्दानी छ । न्युनतम १० कित्ता प्राप्त गर्नेले १७ कित्ता थप बोनस पाई २८ कित्ता आफ्नो सम्पत्तिका रूपमा लिइरहेका छन् भने सबैभन्दा बढी सेयर प्राप्त गर्ने जसले ४६ कित्ता पाए उनीहरूको नाममा बोनससहित करीव १ सय ४० कित्ता बराबर भइसकेको छ । १८ हजार रसुवालीले सेयर प्राप्त गरेका छन् । जसमा प्रति परिवार हिशाव गर्दा ५ लाखदेखि २० लाखसम्म पूँजि छ तर २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार नै पनि २५ हजारभन्दा बढी रसुवालीहरू चिलिमेको सेयर पाउनबाट बञ्चित पनि छन् । 

यसरी हेर्ने हो भने रसुवामा बनिसकेका जलविद्युत आयोजना चिलिमे (२२ मेगावाट), र निर्माणाधिन आयोजना माथिल्लो साञ्जेन (१४.८ मेगावाट), तल्लो साञ्जेन (४२.५ मेगावाट), रसुवागढी (१११ मेगावाट) मा रसुवालीको लगानी सुनिश्चित भएका कारण पनि आज सबैको नजर रसुवामाथि पर्न थालेको छ । चिलिमे जलविद्युत आयोजनाको मातहतमा बन्न लागेको सिन्धुपाल्चोकको मध्यभोटेकोसी (१०२ मेगावाट) सहित पनि रसुवालीसहित चिलिमे आयोजनाले सेयर वापतको आम्दानी प्राप्त गर्नेछ, सेयर प्राप्त गर्नेछ । त्योसँगै माथिल्लो र तल्लो साञ्जेनमा जिल्ला विकास समिति र गाउँ विकास समितिहरूले पनि ३ प्रतिशत लगानी गरिरहेका कारण स्थानीय निकायले आन्तरिक आय बृद्धि गर्दै जिल्ला समृद्ध बन्ने सम्भावना छ । 

रसुवामा निर्माण हुँदै गरेको माथिल्लो त्रिशूली थ्री ए (६० मेगावाट), माथिल्लो त्रिशूली थ्री बी (४० मेगावाट), त्रिशूली एक (२१६ मेगावाट) अपर मैलुङ ए (८ मेगावाट), फलाँखु (१३.५ मेगावाट) सालासुङ्गी (७८ मेगावाट) हुन् भने सर्भे लाईसेन्स प्राप्त गरी वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनको क्रममा रहेका रसुवा भोटेकोशी÷लाङटाङ (९७.५ मेगावाट), माथिल्लो मैलुङ (१४.३ मेगावाट) छन् । त्यसैगरि सर्भे लाइसेन्स मात्र प्राप्त गरेका आयोजनाहरुमा लाङटाङ खोला (१० मेगावाट), न्यामनम खोला (६ मेगावाट) र शहिद दिक्षा (४ मेगावाट) गरी रसुवामा जम्माजम्मी ७ सयभन्दा बढी मेगावाट जलविद्युत उत्पादन हुने सम्भावना देखिएको छ ।   यी आयोजनामा स्थानीयले लगानी गर्ने वातावरण सिर्जना भएसम्म रसुवा र रसुवालीको आर्थिक विकासका लागि पर्याप्त बाटाहरु हुनेछन् । हालै  उत्पादन भइरहेको मैलुङ जलविद्युत आयोजना (६ मेगावाट) ले स्थानीयलाई सेयर दिने जनाएको छ । 

जलविद्युत, पर्यटन, रसुवागढी नाका तथा लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञज र यसका वरपर रहेका दुर्लभ पशुपंक्षी, जैविक विविधता, जडिबुटी खेती, कृषि पर्यटन तथा उत्पादित वस्तुका बजारीकरणको माध्यमबाट रसुवाले अग्रगामी छलाङ मार्ने सम्भावना छ । यही सूचकहरूको इमान्दारी पूर्वक कार्यान्वयन, सदुपयोग र प्रयासबाट रसुवा समृद्ध बन्नेछ र बनिरहेको पनि छ । 

See Also at NagarikNews.Com

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com