घरभित्रको शत्रु

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विकसित देशको तुलनामा नेपालमा घरेलु वायु प्रदुषण १५ प्रतिशतले बढी हुने गरेको छ । पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा घरभित्रको वायु प्रदुषणका कारण वर्षेनी २२ हजार ८ सय ४१ जनाले अकालमा ज्यान गुमाउने गरेका छन् भने सबैको गरी ७ लाख ४६ हजार ३ सय ८१ वर्ष समय यसका कारण विरामी परेर वा अकालमा मरेर उत्पादनमूलक समय त्यसै खेर गइरहेको प्राक्टिकल एक्शन नेपालको एक प्रतिवेदनमा भनिएको छ ।  यसरी हेर्दा परम्परागत चुल्होमा खाना पकाउँदा निस्कने धुँवा वा परम्परागत इन्धन र चुल्हो मानिसको लागि घरभित्रकै शत्रु बनेको छ । 

तर पनि पुननिर्माणको कार्यक्रममा सरकारकै सहश्राब्दी विकास लक्ष्य अनुरूप सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई घरभित्रको धुँवामुक्त देश बनाउने लक्ष्यलाई समावेश गराउन सकेको छैन । पुननिर्माणसँगै घरलाई स्वच्छ, सफा र उत्तम बनाउन प्रत्येक घरमा स्वच्छ तथा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अनिवार्य हुन्छ ।



नेपालका प्राय गाउँघरमा खाना बनाउन जैविक ठोस इन्धन जस्तै दाउरा, गुइँठा र कृषिजन्य रहेलपहेलहरूको प्रयोग हुने गरेको छ । नेपालमा ७४ दशमलब ४ प्रतिशत घरधुरीहरूले माथि उल्लेखित ठोस इन्धनको प्रयोग गर्ने गरेका छन् । नेपालका हिमाली तथा उच्च पहाडी भेगमा यस्ता समस्या अधिकतम हुने गरेका छन् । प्राय गरीव मुलुकमा यी इन्धनको प्रयोग गर्नु एउटा बाध्यकारी समस्याको रूपमा रहेको छ । नेपाल जस्तो गरीव, अल्पविकसित वा विकासोन्मुख देशहरूमा प्रयोग हुने यी ठोस इन्धनहरूको प्रयोगमा उन्नत प्रविधिहरू जस्तै सुधारिएको,  दाउरा कम लाग्ने र धुँवा भान्छा बाहिर जाने चुल्होको प्रयोग नहुनु मुख्य समस्या हो । जसका कारण स्वास्थ्य सम्बन्धि विविध समस्या सिर्जना भई उपचारमा धेरै धनराशी खर्च हुने गरेको एकातिर छ भने अर्कोतिर दाउरा संकलनमा भइरहेको समय खर्च, परिश्रम, वन विनाश र विश्व वातावरणमा प्रतिकूल असरलगायतका समस्याहरू विद्यमान छन्  । 

घरभित्र खाना बनाउन प्रयोग हुने इन्धन व्यवस्थित वा उन्नत प्रविधिको प्रयोगमा हाम्रो समुदायले बुझेर पनि बुझ पचाएको अवस्था छ । जसका कारण घाँटी खस खसाउने, नाकबाट पानी बग्ने, खोकी लाग्ने, कफ आउने, आँखा बिझाउने, चिलाउने, हेर्न कठिनाई हुने, आँसु आउने, घॉंटी दुख्ने, बच्चालाई निमोनिया हुने जस्ता तत्कालीन रोगहरू देखा पर्दछन् भने लामो समयसम्म दुषित वायु भएको वातावरणमा बस्नेहरूमा दम, दीर्घखोकी, फोक्सोको क्यान्सर, आँखासम्बन्धी रोग जस्तै मोतियाबिन्दु आदि दीर्घकालीन रोगहरू लाग्ने गर्दछन्  । यसको अलावा गर्भवती महिला धेरै समयसम्म धुँवामा बसेको खण्डमा बच्चा समयभन्दा अगाडि जन्मने, कम तौलको बच्चाको जन्म हुने र अत्याधिक प्रदुषणका कारण मृत बच्चाको जन्म हुनसक्ने सम्भावना रहन्छ । घरेलु वायु प्रदुषणका कारण विशेष गरी महिला तथा बालबालिका सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने गरेका छन् । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयहरूको प्रतिवेदन हेर्ने हो भने निमोनियाँ वा श्वासप्रश्वास सम्बन्धि समस्याहरू एक नम्बरमा आउने गरेका छन् । फोहोर पानी, दुषित हावा, असुरक्षित यौन सम्पर्क पछि रोग निम्त्याउने चौथो कारक तत्वको रूपमा घरभित्रको धुँवा रहेको पनि स्वास्थ्यविद्हरू बताउँछन् । 

यी विविध समस्या समाधानका लागि मुख्य गरी दुइवटा उपायहरू छन् । दाउरा वा कृषिजन्य रहेलपहेल, गुँइठा, कोइला, त्र्रिकेट आदि प्रयोग गर्दा  भेन्टिलेसन वा हावा राम्रोसँग ओहोर दोहोर हुने कोठामा सुधारिएको वा धुँवा वाहिर जाने प्रविधिहरू जस्तै सुधारिएको चुल्हो, चिम्नीहुड तथा उन्नत स्वच्छ चुल्होको प्रयोग गर्ने एउटा उपाय हो भने गोबरग्याँस, सौर्य उर्जा र विद्युतीय चुल्होको प्रयोग गर्नु अर्को उपाय हो । यसो गर्दा भान्छाको सफाई, स्वास्थ्य सुधार र काममा सहजता भई समाज आर्थिक उन्नति र विकासको पाटोमा अघि बढ्दछ । 

हामी यतिबेला पुननिर्माणको संघारमा छौं । पुननिर्माणको समयमा उल्लेखित समस्यालाई ध्यान दिन सकिएको छैन अर्थात् पुननिर्माणमा घरको डिजाइन गर्दा उन्नत चुल्होलाई अनिवार्य गर्न सकिएको छैन । विनाशकारी भुकम्पका कारण क्षतिग्रस्त संरचनाको पुननिर्माणमा नेपाल सरकारले आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै छ । तर पनि पुननिर्माणको कार्यक्रममा सरकारकै सहश्राब्दी विकास लक्ष्य अनुरूप सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई घरभित्रको धुँवामुक्त देश बनाउने लक्ष्यलाई समावेश गराउन सकेको छैन । पुननिर्माणसँगै घरलाई स्वच्छ, सफा र उत्तम बनाउन प्रत्येक घरमा स्वच्छ तथा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अनिवार्य हुन्छ । नेपाल सरकारको “क्लिन कुकिङ सोलुसन टु अल” को लक्ष्य पुरा गर्न, वन वातावरण जोगाउँदै विश्व वातावरण संरक्षणमा योगदान दिन तथा मानव स्वास्थ्यमा सुधार गरी समृद्ध समाज निर्माणमा स्वच्छ वा उन्नत प्रविधिको चुल्हो प्रयोग गर्नु अपरिहार्य छ ।  




भानुको सम्झनामा

जन्मीए तनहूँ पवीत्र नगरी नेपाल भूमी महाँ
पँडीत्को कुल भानु आदि कबि नै बन्दै रहेछन् जहाँ ।
जुन् हो छन्द त आज लोक प्रिय भो शार्दूलबीक्रीडित
त्यसैका गुरु भानुभक्त कहिए श्रेयै भयो सञ्जित ।। १

यिन्कै हात महाँ थियो बल बहुत् सीर्जीय रामायण
माला , भक्ति, बधू ,रसै अरु अनेक् प्राचीन पारायण ।
लेख्दै ज्ञान बिचारका तवरले श्री राम गीता पनि
घर् घर्का सबले त गाउन भनी छोडी गएछन् अनि ।। २

प्रश्नोत्तर् गुण गानले भरियको गीता सबैमा बन्यो
जाग्यो ज्ञान र प्रेरणा त उनमा घाँसी कुवा जाँ खन्यो ।
आऊ भानु उदाउ फेरि जगमा जोड्दैछु मै अञ्जली
भाबै देखि चढाई आदि कविमा हज्जार श्रद्दाञ्जली ।। ३

२०६३ आषाढ २९ बिहीवार

व्यवहारिक परिवर्नमा बालबालिकाको भूमिका

“हैन, हाम्रो सरले भन्नुभएको यो कुरा त यस्तो हो रे १” केही विषमतामा विद्यार्थीले अभिभावकलाई भन्ने गर्छन् । विद्यालयमा शिक्षकले भनेको र अभिभावकले भनेको कुरामा फरक हुने बित्तिकै विद्यार्थीले हठ गरिहाल्छन् अनि अभिभावकलाई भन्दा शिक्षकलाई बढी विश्वास गर्छन् । त्यसैले विद्यालय तथा शिक्षकले समाजमा परिवर्तन हुन गाह्रो भएका र परिवर्तन गर्नैपर्ने कुराहरू जसलाई “व्यवहारिक परिवर्तन” भनेर पनि बुझ्ने गरिन्छ, त्यसलाई विद्यार्थीमार्फत् समुदायमा पु¥याउँदै शिक्षक वा विद्यालयले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । 

घरमा शौचालय भएका विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिने, शौचालय नहुने विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य शारिरिक विषयमा केही नम्बर कम दिने जसको कारण विद्यार्थीका अभिभावकमा त्यसको प्रभाव प्रत्यक्ष परोस् र शौचालय बनाउन अग्रसर रहुन् । आफ्नो घरमा शौचालय नै नभएको कारण, सुधारिएको चुल्हो नभएका कारण बालबालिकाले विद्यालयमा कापी, सिसा पुरस्कार प्राप्त गर्न सकेनन् वा यो खबरले अभिभावकहरू शौचालय, सुधारिएको चुल्हो बनाउन अगाडि बढ्छन् । विद्यालयस्तरमा दिइने सानो पुरस्कार चकलेट या सिसाकलम, या कापी या अन्य कुनै वस्तु अतयन्त महत्वपूर्ण हुन्छ र त्यो प्राप्त गर्न नसकेको खण्डमा विद्यार्थीहरूमा अभिभावकलाई झकझकाउने अवस्था सिर्जना हुन्छ ।

बालबालिकाहरूले धेरै कुराहरू सिक्ने अनि सिकाउने थलो नै विद्यालय हो । विद्यालय विद्यार्थीको लागि घर नै हो ।  विद्यालयले विद्यार्थीलाई निर्दिष्ठ गरिएका पाठ्यपुस्तकका कुराहरू मात्र हैन घर र समाज परिवर्तनका अतिरिक्त विषवस्तुहरूलाई पनि सिकाउँदै आएका छन् । विद्यार्थीका माध्यमबाट एउटा समुन्नत तथा सुसंस्कृत समाज निर्माणका विभिन्न आधारहरूलाई विद्यालयले बलियो बनाउँदै जान सक्छ । गाउँघरको सरसफाई, शौचालय प्रयोग गर्ने, रासायनिक मलको साटो जैविक मल प्रयोग गर्ने अनि घरमा धुँवारहित चुल्हो प्रयोग गर्ने कुराहरूका साथसाथै हाल चर्चामा रहेको वातावरण संरक्षण वा जलवायु परिवर्तनका गहन विषयवस्तुहरूलाई विद्यार्थीका माध्यमबाट समुदायमा लान सकियो भने त्यसबाट प्राप्त गर्नुपर्ने आधारभूत उपलब्धिहरू सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ । 

बालबालिकाहरूलाई विकास र परिवर्तनका साझेदारको रूपमा स्थापित तथा विकास गर्दै लैजानु आजको प्रमुख आवश्यकता पनि हो । सानै उमेरदेखि नै सकरात्मक सामुदायिक परिवर्तनका निमित्त लक्षित गर्दै बालबालिकालाई लैजान सकियो भने युवा अवस्थामा पुग्दासम्म उनीहरूबाट धेरै लाभ लिन सकिन्छ । बालमनोबैज्ञानिकका अनुसार बालबालिकामा गरिएको लगानी संसारमा कुनै पनि व्यवसामयमा लगानी गरिएको भन्दा ज्यादा फलदायी रहन्छ । बालबालिकामा अहिले गरिएको लगानीले २० वर्षपछि १ सय ३६ गुणा बढी लाभ प्राप्त गर्न सकिने कुरा संसारले नै स्वीकारी सकेको अवस्था छ । त्यसैले बालबालिकाबाट कुनै फाइदा लिनको लागि उनीहरूको बृद्धि विकासका लागि लगानी बढाउनु आवश्यक पनि छ । 

हाम्रो पारिवारिक र समुदायको विविध खालका काममा हाम्रा बालबालिकाले योगदान पु¥याई रहेकै पनि छन् । विभिन्न काममा सक्दो योगदान पु¥याइरहेका बालबालिकालाई बढीभन्दा बढी लगानी गर्दै लैजान सकियो भने समुन्नत राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको भूमिका उल्लेखनीय रहन्छ भन्नेमा दुइमत रहँदैन । नेपाल सरकारको शहस्राब्दी विकास लक्ष्य जस्तै सन् २०१७ सम्ममा नेपाललाई खुल्ला दिशामुक्त बनाउने अभियानमा विद्यालय र विद्यार्थीलाई आधारभूत माध्यम बनाएर तिनका घर तथा समुदायमा यो अभियान पु¥याउन सकिन्छ । दाउरा प्रयोग नगर्ने वा कम प्रयोग गर्नका लागि सुधारिएको चुल्हो वा गोबरग्याँस प्रविधि प्रयोग गर्नका लािग रचनात्मक तवरले अतिरिक्त कृयाकलाप सञ्चालन गर्न सकिन्छ । त्यस्तैगरि रासायनिक मलको साटो घर बाहिर वा भित्र हुने फोहोरलाई जैविक मल प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउने, स्वस्थ उत्पादन गर्ने वा फोहोर व्यवस्थापन गरी वातावरण जोगाउनको लागि पनि विशेष कार्यक्रमहरू विद्यार्थीका माध्यमबाट गर्न सकिन्छ । 

पहिलादेखि नै विश्वास गरिदै आएको संसारका धेरै हठमध्ये बालहठलाई अभिभावकले सहजै नकार्न सक्दैनन् । उनीहरूको मागलाई अभिभावकले पुरा गर्दै आएका छन् । सकरात्मक विषयलाई वा परिवर्तनको आवश्यकता भएको विषयवस्तुलाई तथा अभिभावकमा परिवर्तन गर्न गाह्रो भएको  विषवस्तुलाई कार्यान्वयन गर्नका लागि पहिलो माध्यम नै उनीहरूका बालबालिका हुन् भन्ने विषयवस्तुलाई नकार्न सकिदैन । 

घरमा शौचालय भएका विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिने, शौचालय नहुने विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य शारिरिक विषयमा केही नम्बर कम दिने जसको कारण विद्यार्थीका अभिभावकमा त्यसको प्रभाव प्रत्यक्ष परोस् र शौचालय बनाउन अग्रसर रहुन् । आफ्नो घरमा शौचालय नै नभएको कारण, सुधारिएको चुल्हो नभएका कारण बालबालिकाले विद्यालयमा कापी, सिसा पुरस्कार प्राप्त गर्न सकेनन् वा यो खबरले अभिभावकहरू शौचालय, सुधारिएको चुल्हो बनाउन अगाडि बढ्छन् । विद्यालयस्तरमा दिइने सानो पुरस्कार चकलेट या सिसाकलम, या कापी या अन्य कुनै वस्तु अतयन्त महत्वपूर्ण हुन्छ र त्यो प्राप्त गर्न नसकेको खण्डमा विद्यार्थीहरूमा अभिभावकलाई झकझकाउने अवस्था सिर्जना हुन्छ । साँच्चै यस्ता कुराहरूबाट समाज परिवर्तनमा ठूलो सहयोग पुग्न सकिन्छ । एउटा मात्र विषयवस्तुलाई आधार नबनाई शौचालय, चुल्हो, जैविक मल तथा रूख विरूवा रोप्ने विषयवस्तुलाई एकै प्याकेजमा सम्बोधन हुने गरी कृयाकलाप बनाउन सके साँच्चै नै परिवर्तन हुनै पर्ने कृयाकलाप कार्यान्वयन हुनमा सहयोग पुग्दछ । 

त्यसैले समाजमा अत्यावश्यक व्यवहारिक वा सामुदायिक परिवर्तनका निमित्त बालबालिका पहिलो सूचक हुन् । उनीहरूको माध्यमबाट समाजले चाहेको, राज्यले चाहेको र हामी सबैले चाहेको समुन्नत, सुसंस्कृत र परिस्कृत समाज निर्माणका लागि विभिन्न आधारहरूको सिर्जना गर्न सक्दछौं । उनीहरूमा उपयुक्त वातावरण र लगानीका लागि अभिभावक, समुदाय, विद्यालय र राज्यका विभिन्न निकायहरू एकजुट हुनै पर्दछ । यसैमा समाजको हित छ, हामी सबैको जित छ । 

श्यामेवाङ्फेल ज्ञानसागर २०७१ मा प्रकाशित 

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com