रसुवाली लेखक र प्रतिभा पुरस्कार

‘जैविक विविधता संरक्षण’ ठूलो अक्षर र त्यसको मुनितिर सानो अक्षरमा ‘पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति’ नामाकरण गरी गोसाइँंकुण्डमा ढ्याङ्ग्रो बजाएर नाँचेको झाँक्री र तीन स–साना संस्कृति झल्काउने चित्राड्ढिक पुस्तक हातमा पर्ने बित्तिकै लेखक को रहेछ भनेर जिशासा जाग्यो, हेरेँ । पुस्तकको नामको सिधा माथि दुबैतर्फका चित्रमा आँखा परे । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज र यसको सहयोग आयोजना संस्था डब्लुडब्लुएफको लोगो अंकित पाएँ । झट्ट हेर्दा प्रकाशन, लेखन दुबै ती कार्यालय हुन् की । पुस्तक पल्टाउँदा पाएँ लेखक परिचित दाजू फूर्पा तामाङ रहेछन् ।

आवरण पृष्ठमा फूर्पा तामाङ नलेखेर किन कञ्जुस्याईं गरे होला भन्ने ठानें । लेखक फूर्पा तामाङ जस्ता लेखक रसुवाली भूमिले अहिलेसम्म उतार्न सकेको छैन । गहन विषयवस्तु जस्ताको तस्तै उतार्नु उनको विशेषता नै हो । पुस्तकका पछिल्लो आवरणमा प्राय लेखकको परिचय हुन्छ, तर यसमा चौंरी गाई चरेको आवरण । त्यसैले पनि यो पुस्तक भिन्न छ ।

रसुवा खबर साप्ताहिक एक वर्ष पहिलेदेखि प्रकाशनमा थियो । लेखाईमा सह–सम्पादक भए पनि काम सम्पादककै निभाएको थिएँ । सम्पादन गर्दागर्दै रोकी यहीँ पुस्तकमा एकटक भएछु ।

पुस्तक हेर्दै गर्दा बीचबीचमा युवा प्रतिभा, वातावरण पत्रकारिता पुरस्कारलाई सम्झिएँ । लाग्यो यो पुस्तक यही हैसियतको छ । र ढुक्क थिएँ एकदिन पुस्तकले राष्ट्रिय सम्मान पाउनेछ ।
 
हामीकहाँ यस्तो विषयमा कमै चर्चा हुन्छ ।सानो जिल्ला बौद्धिक क्षमताका मानिस भएपनि मूल्याड्ढन गर्ने परम्परा कम छ । यदि भइहाल्यो भने पनि जीउडाल र मान्छे हेरेर सम्मान गर्ने गरेको देखिएकै हो ।

लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनामार्फत् यस क्षेत्रका जैविक विविधतालगायत तामाङ संस्कृतिको विषयमा अध्ययन गर्ने जिम्मा पाएका फूर्पा तामाङले अध्ययन प्रतिवेदन मात्र दिएनन् यसलाई पुस्तकको रुप दिए । जुन सबैले पढ्ने सामग्री बन्यो । यसलाई सघायो मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाले । पुस्तकमा तामाङले जुन अन्तरवस्तु उतारेका छन् सो कुरा बौद्ध तथा हिन्दु धर्मग्रन्थमा समेत् सायदै नहोलान् ।

भोलिपल्ट पत्रिका निस्कने दिन । सबै काम छोडेर म हतारहतार समीक्षा लेख्न थालेँ । केही लेख्नु अघि शीर्षक चयन मेरो प्राथमिकतामा पर्छ । पुस्तकले रसुवाका तामाङ जातिको नालीबेली समेटेकाले पनि ‘इतिहाँस निर्माणमा सहयोगी पुस्तक’ शीर्षकमा समीक्षा लेखेँ । (जुन् यही ब्लगमा पनि छ , यहाँ क्लिक गरी पढ्न सक्नु हुनेछ । )

रसुवा खबर जिल्लामा एक मात्रै थियो, (हाल बन्द छ) । (अनलाईनमा भने छ www.rasuwakhabar.com _) शनिवार प्रकाशन हुनेहुँदा शुक्रबार नै तयारी सक्नुपथ्र्यो, धुन्चेमा थिएँ । प्रकाशक हेमनाथ खतिवडाले शनिवार बिहानै पिडिएफ फाईल इमेलमा पठाउनु भएछ । पत्रिकाको दुई किसिमका बजार थिए । पसलमा किनेर पढ्ने र टाढा हुने तथा प्रविधिमैत्री मानिसहरूले इन्टरर्नेटमा पढ्ने । पत्रिका नुवाकोटबाट धुन्चे आइपुगेकै थिएन । एकाबिहानै मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाका तत्कालीन प्रबन्धक अशोक बाँनियाले फोन गरे । धन्यवाद भने । बुँझे समीक्षा पढिसकेछन् । लेखक तामाङले पनि पत्रिकामा पुस्तक समीक्षा हेरेपछि खुसी भई फोनमार्फत धन्यवाद भन्नुभयो । उहाँ आफैँ लेखक/समीक्षक भएकाले समीक्षा राष्ट्रियस्तरको भएको टिप्पणी गर्नुभयो । मनमनै खुसी लाग्यो । यसलाई धेरै पटक दोहो¥याएर पढेँ ।

पुस्तकमा जानकारीमूलक तथ्यहरू धेरै छन् । पछिल्लो समयमा रसुवाका बौद्धमार्गीहरूमा क्रिश्चियन धर्मको प्रभाव परेको देखिन्छ । केही वर्ष पहिले पत्रकार हेमनाथ खतिवडाले ‘बौद्धमार्गीको गाउँमा गुम्बाभन्दा चर्च धेरै’ शीर्षकमा लेखेका थिए । आयातित धर्मले गाँजेको बेला तामाङ समुदायमा संस्कृति, बोलीचाली, धर्म, परम्परा, रहनसहन तथा भेषभूषालाई पुस्तकले जीवन्त राख्न मद्दत गरेको छ । तामाङ समुदायको धर्म संस्कृतिले पर्यटन विकासमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छ भन्ने विषय मिठास शैलीमा प्रस्तुत गर्नु लेखेको खुबी प्रशंसनीय छ । पुस्तकमा जलवायु परिवर्तनको चुनौतीलाई बौद्ध धर्माम्बलम्बीहरूले जैविक विविधता संरक्षणमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छन् भन्ने विषयलाई शिलशिलेबार उतारेका छन् ।

मैले जुन अड्कल पुस्तक पढ्दा गरेको थिएँ, त्यो सत्य सावित भयो । लेखक तामाङको यही पुस्तकले असार २९ गते क्षेत्रीय सम्मान पायो । मैले नै कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको सूचना अनुसार क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि खबर गरेको थिएँ । पछि थाहा पाएँ उहाँले आवेदन दिनुभएछ ।

असार १९ गते रसुवा सदरमुकाम धुन्चेमा थिएँ ।उनै फूर्पा तामाङको फोन आयो । ‘आजको नागरिक दैनिकमा समाचार छापिएछ, क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि मेरो पुस्तक छनोट भएछ’ । लामो कुराकानीपछि मैले व्लगमा राखेको पुस्तक समीक्षा ट्याग गर्दै हार्दिक बधाई लेखिहालेँ । रसुवाको लेखनशैली वा प्रतिभाको लागि यो पहिलो पुरस्कार थियो । हुन त फूर्पा तामाङ जति लेखन शैली भएका प्रतिभाहरू जिल्लाले उत्पादन गर्न सकेको छैन । न त यहाँ सञ्चार माध्यमको नै विकास हुन सकेको छ । हामीले सुरु गरेको रसुवा खबर साप्ताहिक पनि घिस्रिनसमेत नसकी अहिले बन्द छ । जिल्लामा कुनै पनि पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन हुँदैनन् । छिमेकी जिल्ला नुवाकोट सञ्चारमा निकै छलाङ मार्दै छ तर त्यही तुलनामा यो चिन्ताको विषय बनेको छ रसुवामा । भनौ जिल्लाले सञ्चार क्षेत्रको विकास पनि अझैसम्म एक फाँको पनि योगदान पु¥याउन सकेको छैन, यानेकि सञ्चारको विकासमा सक्दो हैसियत र सम्भावना बोकिरहँदा पनि ।

पर्यटन, धर्म संस्कृति, जैविक विविधताको विषयमा गहिरो अध्ययन गरी लेखिएको यो पुस्तकका लेखक फुर्पा तामाङले क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कार पाएका छन् । चिलिमे जलविद्युत केन्द्रको सेयर रसुवाबासीलाई दिलाउन पर्छ भन्दै सञ्चारक्रान्ति गर्ने एक हुन् उनी । रसुवा महोत्सव २०६८ मा यस्तै योगदानलाई नागरिक समाजले सम्मान ग¥यो । तर, उनी त्यहाँ अटाएनन् । अहिलेका यो सम्मानले उनको आँट पक्कै बढेको छ ।

फूर्पा तामाङ परिवर्तनका एक सम्वाहक हुन् । तर कहिलेकाँही राजनीतिक प्रभावले उनलाई राम्रैसँग छुन्छ । जतिखेर राजनीतिले छुन्छ, त्यतिखेर उनको लेखनशैलीमा राजनीतिक गन्धहरू आउँछन् । सायद अरुलाई के लाग्दो हो, म शुभचिन्तकको हैसियतमा नजिकबाट नियाल्ने भएकोले पनि लाग्छ कुनै राजनीतिक गन्धले फूर्पा जस्तो व्यक्तिलाई नगाँजोस् । केबल नागरिक समाजका सदस्य या लेखक बनिरहुन्, पुरस्कृत तामाङलाई यही शुभकामना ।




ककनी पोष्ट साप्ताहिक, १५ मङ्सीर २०७१ मा प्रकाशित 

Read also at Sajhasabal.com

नेपाली साहित्य र भानु जयन्तीको सान्दर्भिकता

रामायणका श्लोक सुन्नका लागि यहाँ Click गर्नुहोला 

साहित्य मानव जीवनको अपरिहार्य गहना हो । सबै मानवलाई केही न केही रूपमा साहित्य मन पर्छ । कसैलाई साहित्य सिर्जना गर्न मन लाग्छ, कसैलाई गाउन मन लाग्छ भने कसैलाई गाएको सुन्न मन लाग्छ । कसैलाई यी तीनै विधा मन पर्छ कसैलाई लेख्न र गाउन मन पर्छ त कसैलाई लेख्न र सुन्न मन लाग्छ । खासगरि साहित्य सिर्जना गर्ने व्यक्तिलाई तीनै विधाहरू मन पर्छ । यसरी हेर्दा  कसैले गाएर, कसैले सिर्जना गरेर त कसैले अरूले गाएको सुनेर भने पनि साहित्य मन पराइराखेका हुन्छन् । 

साहित्यको पाटोमा परापूर्व  कालदेखि नै विभिन्न साहित्यकारहरूले साहित्य सिर्जना गरेर आजसम्म हामीले गाउनको लागि छाडेर गएका छन् । ती मध्ये आदिकवि भानुभक्त आचार्य एक हुन् । नेपाली भाषा साहित्यका लागि उनले गरेको योगदान नेपाली समाजमा सधैं उल्लेखनीय भएर रही रहनेछ । आदिकविले सिर्जना गरेको रामायण आज पनि हाम्रा समाजमा प्राथमिकताका साथ वाचन हुने गरेका छन् । एक्लै वा समूहमा स्वर मिलाएर उक्त श्लोकहरू गाउँदा युवायुवतीदेखि बालबालिकासम्म मोहित हुन्छन् ।

आदिकवि भानुभक्तले रचना गर्नुभएको रामायणदेखि लिएर विभिन्न धार्मिक वा ऐतिहाँसिक छन्दात्मक ग्रन्थहरू आज समाजको सम्पत्तिको रूपमा स्थापित भईरहेका छन् । प्राचीन समयमा त सबैका घरघरमा रामायणका पुस्तकहरू वाचन हुने गरेका थिए । शार्दुलविक्रीडित, मन्द्राक्रान्ता, शिखरिणी, अनुष्टुपलगायतका छन्दमा लेखिएका सिर्जनाहरू गाउन र सुन्न उत्तिकै रोचक हुन्छ । शार्दुलविक्रीडित छन्दलाई पूर्वीय  साहित्यको क्षेत्रमा लोक छन्दको रूपमा स्थापित भएको पाइन्छ । शार्दुलविक्रीडित छन्दमा लेखिएका पुस्तकहरूले अन्य पुस्तकभन्दा बढी स्थान पाइराखेका हुन्छन् । 

नेपाली समाजमा अत्यन्त लोकप्रिय बनेको शार्दुलविक्रीडित छन्द आदिकवि भानुभक्तको पालादेखि अत्यन्त लोकप्रिय हुँदै आयो भनिएको छ ।  आदिकविबाट नै सुरू भएको यो छन्द नवीन युगमा पनि धेरै साहित्यकारहरूले सिर्जनाको लागि प्रयोग गर्ने गरेका छन् । शार्दुलविक्रीडित छन्दमा म,,,,,त गणका तीन तीन र अन्तिममा दीर्घ  एक अक्षर गरी उन्नाइस अक्षर रहेको हुन्छ । भानुभक्तको साहित्य सिर्जनाको सुरूवात हुनुमा एक घाँसीको घाँस बेचेर कमाएको धनले गाउँमा पानी कुवा खनाएको भन्ने विषयबाट भएको हो । भानुभक्तले लेख्नुभएको यो कवितामा यस्तो भाव पाइन्छ । 

आजन्म घाँसतिर मन् दिइ धन् कमायो
नाम् क्यै रहोस् भनेर पछि कुवा खनायो
घाँसी दर्रि्र घरको तर बुद्धि कस्तो
मो भानुभक्त धनी भैकन आज यस्तो । 

मेरा इनार न त सत्तल पाटी क्यै छन्
जे धन् र चिज्हरू छन् घरभित्र नै छन्
त्यस् घाँसीले कसरी आज दिएछ अर्ती,
धिक्कार होस् म कन बस्नु नराखी किर्ती ।

घाँस काटेर बेचेको धनले कुवा खनाएको देख्दा म धनी भएर केही गर्न नसकेको भान हुन्छ भानुभक्तलाई र उनले किर्ती राख्नको लागि साहित्य सिर्जनाको माध्यम रोजेका हुन् भन्ने पनि उनको कविताबाट नै पाइन्छ । 

नेपाली भाषा साहित्यका पारखीहरूमा भानुभक्तको उपादेयता उल्लेखनीय रूपमा रहेको छ । १९९ औं भानु जयन्तीको अवसरमा आदिकवि भानुभक्तमा हज्जारौं श्रद्धाञ्जली अर्पण स्वरूप यो कविता । 

प्रश्नोत्तर् गुण गानले भरियको गीता सबैमा बन्यो
जाग्यो ज्ञान र प्रेरणा त उनमा घाँसी कुवा जाँ खन्यो ।
आऊ भानु उदाउ फेरि जगमा जोड्दैछु मै अञ्जली
भावै देखि चढाई आदिकविमा हज्जार श्रद्धाञ्जली ।। (पङ्क्तिकारको सिर्जनामा)

विहेवटुलमा रामायणलाई प्रतिस्पर्धाका साथ गाउने गरिएको छ । यसरी हेर्दा रामायणजस्ता कथानक वा धार्मिक महत्वका ग्रन्थहरूले समाजमा अत्यन्तै विश्वसनीयता पाइराखेका छन् । साहित्यिक पर्वहरूमा पनि भानु जयन्ती अत्यन्त प्राथमिकताका साथ मनाइने गरेका कारण पनि भानुभक्तले नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानलाई कदर गरिएको छ भन्दा फरक नपर्ला । साहित्य सिर्जनामा रहेका र विशेष गरी शार्दुलविक्रीडित छन्दमा लेख्ने साहित्यकारहरूले भानुभक्तलाई बिर्सनु हुँदैन । उक्त छन्दका विकासदाता भानुभक्तका कारण आज अत्यन्त मीठा, रसिला र सबैको मन मष्तिष्क जित्ने साहित्यको सिर्जना हुन पाएका छन् । हुन त २ सय भन्दा बढी छन्दहरू रहेको नेपाली साहित्यमा धेरै छन्दहरू लोकप्रिय छन् । ती धेरै छन्दहरूको बीचमा लोक छन्दको संज्ञा पाएको यो छन्दलाई गणको परिचयसहित आधुनिक कवि देवी नेपालले यसरी परिभाषित गरेका छन् । 'बन्ला यो म स जा स ता त गुरुले शार्दुलवीक्रीडित ।'



समाज सुधारका प्रतिबिम्ब भरत न्यौपाने

Rasuwa Khabar First Year 11th Edition Paush 17 2067
सामाजिक सेवा गर्दै गाउँको उन्नति र प्रगति गर्न उच्च ओहदा र सरकारको मनग्य लगानी पनि बग्नु पर्दैन । न त व्यक्तिगत सम्पत्तिबाट नै करौंडौं रूपैया खर्चनु पर्दछ । दिलभरि माटाको माया उमारी इमान्दारीपूर्वक लागि पर्ने हो भने अत्यन्तै न्यून लगानीबाट पनि गाउँ, बस्ती र टोलको मुहारलाई दिव्यता दिन सकिन्छ भन्ने कुराको नमुना बन्न पुगेका छन् रसुवा, भोर्ले- ८, भदौरेका समाज सुधारक भरतप्रसाद न्यौपाने ।

विसं २०२५ साल पौष १३ गते पिता देवप्रसाद र माता नोखकुमारी न्यौपानेको पवित्र कोखबाट जन्मेका हुन् । गरिवीले गर्दा पेट पाल्नको लागि निकै गार्हो भएपछि ८ वर्षै उमेरमा गाउँबाट बाहिरिएका न्यौपानेले गाँस, वाँस र कपासको निम्ति देशभित्र नै निकै भौंतारिनु पर्यो । रोजगारीको खोजीमा कुदिरहेका उनी बढो कठिनपूर्वक वि.सं २०४३ मा आयुर्वेदिक विभागको तल्लो तहको कर्मचारी बन्न पुग्छन् । न्यून तलबका कारण त्यहाँ जीवन धान्न कठिन परेपछि हाकिमसँग अनुनय विनय गरी आफूर् राष्ट्र बैंकतिर र्सछन् । थोरै तलब, तल्लो तहको अस्थायी कर्मचारी हुनुको पीडावोधको कारण विसंगतिपूर्ण जीवनलाई पुन : राम्रो रोजगारीको आशा राखी २०४७ मा भारतीय भूमितिर लाग्छन् । त्यहाँ उनले पानी शुद्ध गर्ने र घरभित्र तथा बाहिर हुने जैविक 'फोहोरलाई मोहोर' बनाउने काम पाउँछन् । सोही कामको अध्ययन र अनुगमन गर्ने सिलसिलामा चार महिनासम्म थाईल्याण्डमा बस्ने मौका पाउँछन् ।


आफ्नो पसिना मातृभूमिको उन्नतीमा नै लगाउने ध्येयले उनी २०५० मा नेपाल फर्के । समयको यही दौडानमा भक्तपुरस्थित प्राविधिक तथा व्यवसायिक तालिम परिषद (सिटिइभिटि) मा कार्यलय सहयोगीको रूपमा कार्य गर्ने मौका पाए । आर्जित सम्पत्तिको खर्च प्रकृयाको बारेमा अध्ययन गर्ने उद्धेश्यले र्सवप्रथम फुटपाथका नाङ्ले पसले र डकर्मीहरूको दैनिक खर्च सम्बन्धी अध्ययन गरे । त्यहाँ उनले क्रमशः दश पन्ध्र रूपैयाँ धुम्रपानको लागि र दश पन्ध्र रूपैंयाँ जाँड रक्सीमा प्रतिदिन खर्च गर्ने गरेको पाए । उनले मनमनै सोचे नाङ्ले पसलेले दशदेखि पन्ध्र रूपैयाँ दैनिक चुरोटमा खर्च गर्छ । डकर्मीले पन्ध्र रूपैंयाँ बराबर रक्सीमा खर्च गर्छ , तर 'म चुरोट पनि तान्दिन, र रक्सी पनि पिउँदिन भने त्यही बराबरको रकम वचत गरी सामाजिक कार्यमा किन नलगाउने -' मनमा उब्जिएको समाज सेवाप्रतिको चाहना स्वरूप उनले दैनिक दश रूपैंयाँका दरले 'खुत्रुके वचत' गर्न थाले । २०५३ सालमा उनी गाउँ फर्के । उनले त्यत्तिखेर खुत्रुकेमा जम्मा भएको १२ हजार ३ सय ६६ रूपैंयाँ पनि लिएर आए । सँगै हुर्केका र हुर्कँदै गरेका मुनाहरूसँग मिलेर उनले खुत्रुके वचतबाट सामाजिक काम गर्न 'भदौरे समाज सुधार समिति' नामक संस्थाको स्थापना गरे । त्यही संस्थाको अगुवाइमा उनले समाज सेवा गर्ने प्रण गर्दै समाजमा प्रस्ताव राखे 'मेरो खुत्रुके वचतलाई विकास निर्माण गर्न लगानी गर्ने निर्णय गर्दै तपाईहरू पनि सक्दो सहयोग गर्नोस' । समाजका व्यक्तिहरूले उक्त प्रस्तावलाई स्वीकार गर्दै खानेपानीको कुवा बनाउने निधो गरे । त्यत्तिखेर उक्त अभियानमा भदौरेका २२ घरधूरीले सहयोग पुर्याए ।

काठमाडौं फर्केपछिको एक विहान दश वजेतिरै हाकिमले उनलाई कार्यकक्षमा बोलाए । गोरखापत्रमा न्यौपानेले 'खुत्रुकेमा गरेको वचतद्धारा कुवा खनाएको'समाचार प्रकाशित भएको थियो । गोरखापत्र देखाउँदै हाकिमले प्रसन्न भएर भनेछन् 'तिमी कार्यालय सहयोगीको काम गर्र्छौ र पनि महान काम गर्र्छौ ।' हाकिम निकै प्रभावित भएर गोजीबाट दश हजार रूपैंयाँ दिदै भने 'त्रि्रो अभियानमा यसले एउटा इट्टा थप्ने काम गर । ' न्यौपाने ज्यादै खुसी हुँदै आफ्नो कार्यलाई झन फराकिलो बनाउन तयार भए । उनले त्यसलाई उत्प्रेरणाको रूपमा पाए । २०५४ मा कार्यलयबाट प्राप्त दश हजार रकम लिएर गाउँमा 'भदौरे स्वावलम्वन कोष' स्थापना गर्न सफल भए । त्यही साल कार्यलयबाट उनलाई गाउँमा सामाजिक कार्य गर्नको लागि वाषिर्क १० दिन विदा पनि मिल्यो । स्वावलम्वन कोषको विकास गर्न गाउलेले पनि देउसी भैलो खेलेर ३ मुरी अन्न र केही रकम जम्मा गरे । त्यत्तिखेरसम्म उक्त कोषमा २३ घरधूरी सहभागी थिए । स्वावलम्वन कोष विस्तार, ग्रामीण पुल, बाटोघाटो बनाउन तथा सांस्कृतिक कार्य र बिहेबटुलमा चाहिने आवश्यक सामग्री खरिद गर्नको लागि गाउँलेको सहयोग तथा उनको खुत्रुके वचत अभियान कायमै थियो । २०६० सम्ममा उनको अगुवाइमा गाउँमा निकै काम सम्पन्न भइसकेका थिए । समाजमा प्रतिघर वर्षोनी पाँच दिन बराबरको जनश्रम दिने नियम पनि बस्दै गयो जुन अहिलेसम्म पनि कायमै छ । प्रत्येक दशैंमा ग्रामीण योजना बनाउने र हिउँदमा जनश्रमद्धारा विकासका काम गर्ने चलन अत्यन्त महत्वका साथ स्थापित हुँदै गयो । उक्त स्वावलम्वन कोषमा हाल दुई लाख बराबरको रकम रहेको छ । प्रवेशिका परीक्षामा उच्च अंक ल्याउनेलाई पुरस्कार, मृत्यु संस्कारको लागि दुई हजार रूपैंयाँ सहयोग, दैवी विपत्ति परेको परिवारको सम्पूर्ण खेतीपातीका काम उतारिदिने जस्ता कल्याणकारी कामहरू सञ्चालन भइरहेका छन् ।

भदौरे समाज सुधार समितिको स्वावलम्वन कोषले आगामी दिनमा ग्रामीण विकास गर्न सरकारको भर नपर्ने, जनश्रमलाई निरन्तरता दिने, अति गरिवलाई व्यवसाय सञ्चालन गर्न सहुलियत व्याजमा ऋण दिने , बिजुली बत्तीको पैसा तिर्ने, पशु विमा गर्ने, गाउँलेलाई खेताला र मल अनुदान दिने, चार्डपर्वमा मसला आदिको व्यवस्था गर्ने, छिमेकी गाउँहरूमा पनि सहयोग गर्दै त्यही अनुसरण गर्न लगाउने जस्ता कार्ययोजना बनाएको छ । सामाजिक सद्भाव कायम गर्न बेलाबेलामा वनभोज र अन्तक्रिर्या जस्ता कार्यक्रमको आयोजना गर्दै आएको छ । सादा जीवन र उच्च विचारका भरत न्यौपानेको सानो प्रयत्नबाट झाँगिँदै गएको जनचेतना र सामाजिक परिवर्तनको यो गोरेटो सबैको निम्ति उदाहरणीय बन्न पुगेको छ । उनको अगुवाइमा रहेको भदौरे समाज सुधार समितिले गरेका स्थानीय विकासका कामहरू, भदौरे स्वावलम्वन कोषले समाज विकासमा पुर्याएको योगदानलाई अन्य गाउँमा पनि स्थापित गर्न सकेमा सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक विषमतालाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ । एकपटक भदौरे जाऔं, भदौरे समाज सुधार समितिले प्रारम्भ गरेको सामाज सुधारका आदर्श पथहरूलाई पछ्याउँदै स्थानीय उन्नयनको लागि अरूको मुख नताक्ने प्रथाको सुरुवात गरौं । आमूल परिवर्तनको लागि भदौरेको समाज नमूना बन्न सक्छ , खोक्रा नारा र नयाँ नेपाल बनाउने नाममा भित्रिएको विसंगति र्सार्थक बन्ने छैन । नारा बर्बराएर र झण्डा फर्फाएर होइन नङ्ग्रा खियाएर मात्र देशले काँचुली फेर्न सक्छ भन्ने तर्कमा विश्वास गरौं ।

जमानाका मान्छे

तीन वर्षअघि बैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र काठमाडौंले रसुवाका दुई गाविस हाकु र सरमथलीमा नवीकरणीय उर्जा प्रयोगको अवस्था र सम्भावनाको अध्ययन गर्न केन्द्रबाट तिलक लिम्बु , इन्जिनियरिङ अध्ययनको प्रयोगात्मकको लागि लव जोसी र रमेश पाण्डे गरि तीन जना रसुवा आएका थिए । तत्कालीन निमित्त जिल्ला विकास अधिकारी प्रविण पौडेलको अध्यक्षतामा जिविसमा सो विषयमा छलफल गरि अध्ययन कार्यलाई अगाडी बर्ढाईएको थियो । हाकुबेसीका कार्बो तामाङ र लव जोसी हाकुतिर गए । तिलक लिम्बु, रमेश पाण्डे र म सरमथलीतिर लाग्यौं । धुन्चेबाट हिडेपछि घरमा खाना बनाउनको लागि भन्यौं र हामी मूलखर्कको पहिरो पार गर्दै घरमा पुग्यौं । खाना खाएर हामीले सरमथलीको बाटो ततायौं । दिउँसो हामी सरमथली ६ का भूमेलामाको घरमा पुग्यौं र बेलुकी बास बस्नको लागि पाटीखर्कका मानकाजी ग्यावाको घरमा पुग्यौं । अध्ययनको विषयमा गाउँलेलाई जानकारी दिनुपर्ने भएकोले मानकाजी दाई र कबिन्द्र न्यौपाने खटिए । उनीहरूले गाउँका सबैलाई खबर गरे । हामी खाना खाएर सुत्यौं । सुताई अत्यन्त राम्रो भयो । बिहान ५ बजे नै उठेर म बाहिर निस्कें । माघ महिनाको जाडोमा मानकाजी दाई एउटा पछ्यौरा मात्र ओढेर बाहिर पिंढीमा सुतेका थिए । मैले सोचें उनी त्यसरी सुतेर हामीलाई राम्रोसँग सुताए । मैले मनमनै ठानें यी त साह्रै राम्रा मान्छे रहेछन् ।



बिहान ७ बजेदेखि नै कार्यक्रम सुरु भयो । तिलक लिम्बु र रमेश पाण्डे गाविसभरिको उर्जा प्रयोगको अवस्था र सम्भावनाका विषयमा छलफल गर्दै थिए । म भने फोटोहरू खिच्दै थिएँ । अध्ययनका लागि पुङखोलाबाट लघु जलविद्युत उत्पादन गर्न समूदायले सिफारिस गरे । ११ बजे कार्यक्रम सकेर खाना खाइयो । प्रत्येक वडामा पुगेर घरधूरी र्सर्वेक्षण तथा तयहाँ कस्ता प्रविधि छन् भनेर जानकारी लिनुपर्ने भएकोले हामी वडा नं २ दनुस्वारातिर लाग्यौं । सबै वडाको र्सर्वेक्षण गरिसकेर अन्तिम दिनमा हामी वडा नं ९ को घिचेतमा पुग्यौं । एकजना दाजुको विवाह गरिसकेर पनि ४/५ सन्तान जन्मिसकेका रहेछन् । तापनि उनीहरूको विवाहको पुनरावलोकन गर्ने दिन वा स्थानीय भाषा अनुसार दुलान फिराउने दिन रहेछ । बारीको पाटामा खानाका थुप्रै परिकार तयार गरिएको थियो । खाइखेली गरेर निकै राम रमिता गर्दै थिए गाउँका युवा, युवती र बुढा पाकासम्म । हामीले चारैतिर घुमेर फोटो खिच्यौं । बेहुला बेहुलीले फोटो बनाएर ल्याइदिन अनुरोध गरे । सुरुसुरुमा त फोटो खिच्दा सबै भागेका थिए । पछि उनीहरूकै अनुहार हाम्रो डिजिटल क्यामेरामा देखिएपछि फोटो खिच्न अनुरोध गर्नेको लहर लाग्न थाल्यो । हामीले धेरैको फोटो खिच्यौं । फोटो खिच्दै जाँदा एकजना यस्ता मान्छेको फोटो पनि हाम्रो क्यामेराले कैद गर्यो । हेर्दा नै विचित्रको । हामीले त्यस्ता मान्छे विरलै देखेका थियौं । चाउरी परेको अनुहार, कालो गाउँमा नै तयार गरेको टोपीमाथि पुरानो चस्मा राखेका, अलिअलि दाह्री पनि आएको, थाङनो कोट लाएका, ८५ वर्षपार गरिसकेका तर जीवनमा सन्तुष्ट मान्छे , मैले मनमनै सोचें, यी बा हाम्रा बा जस्तै हुन्, यिनको फोटो मैले सधैंभरि राख्नुपर्छ किनकि पृथ्वीमा अब यस्ता मान्छेको जन्म हुँदैन । अबको युगमा जन्मने मान्छे फरक हुन्छ । जुन मान्छेको युगमा जीउ ढाक्न होस् या रातमा ओढ्न होस् केबल खास्टो मात्र हुन्थ्यो । उनले यस्ता पोशाक पैर्हन पाएका पनि धेरै भएको छैन । आफन्तले यताउतिबाट ल्याईदिएका पुराना भए पनि आधुनिक कपडा लगाउन पाउँदा उनी ज्यादै खुसी देखिन्थे । उनीसँग मैले केही कुरा गर्न समय मागें । 

उनले सुरुमा नै भने 'अर्कोचोटी आउँदा सरकारसँग मागेर मलाई आँखाको औषधी ल्याइदिनु' मैले हुन्छ भने । नयाँ मान्छे र्सट पाइन्ट, ज्याकेट लगाएको देख्दा, चुल्हो, गोवरग्यास र विजुलीको कुरा गर्दा यी त सरकारका मान्छे रहेछन् भन्ने सोचेर उनले त्यस्तो अनुरोध गरेका हुन् भन्ने मलाई लाग्यो । उनमा कत्रो न आश हो र त्यति आँखामा राख्ने एक सिसी औषधी , मैले मनमनै विचार गरें, म किनेर ल्याइदिन्छु । उनीसँग मैले धेरै कुरा गरें । उनी एक जमानाकै रहेछन् । उनले लगाएको चस्मा २० वर्षघि गाउँका एकजना मान्छे ट्रेकिङ जाँदा ल्याइदिएका रहेछन् । चस्मा लगाउन पाएको एक महिना जति त उनी खुसीले ज्यादै हषिर्त भएका रहेछन्, उनले ती कुरा पनि गरे । उनको पालामा २५ पैसा कमाउन कि त नुन बोक्न केरूङ जानुपर्ने कि त टिम्बा -काठ) बोकेर नेपाल जानुपर्ने । जब यातायातको सुबिधा हुँदै जाँदा उनीहरूको नेपाल जाने बाटो नै टुंगिएको रहेछ । ५ रूपैंयामा दर्ुइवटा भैंसी बेचेका यी मान्छे, आज ५० हजारमा गाउँमा भैसी बेच्ने र किन्ने हुँदा अचम्म मान्छन् । सँधैभरि लेकमा गोठ लिएर बस्ने गरेका यिनी अघिल्लो साल मात्र घरमा बस्न थालेका रहेछन् । ८४ वर्षम्मको आयु घाँस, दाउरा, दुहुने, बाँध्नेमा नै यीनको जीवन बितेको छ । रेडियो मात्र देखेका यिनले आजभोली कतै कतै मोबाईलमा कुरा गरेको देख्दा मोबाइलभित्र कति साना मान्छे हुन्छन् होला भनेर उनी कल्पना गर्दा रहेछन् ।


समय बित्दै जाँदा दुई वर्षपछि म पूःन त्यहाँ पुगें । मैले औषधी पनि लिएर गएको थिएँ । कार्यक्रमको सिलसिलामा म त्यहाँ पुगेको थिएँ । त्यति फूर्सद पनि थिएन । मैले उनको बारेमा सोधें । उनको घर पारिपट्टि रहेछ । मैले त्यहाँकै एकजना दाईलाई औषधी पुर्याइदिन भनें र म फर्किएँ । पछि विश्व वातावरण कोषबाट धुँवा न्यूनीकरण कार्यक्रम त्यही नै लागु भयो र उनीसँग दोस्रो भेट गर्ने मौका मिल्यो । मैले औषधी पाउनुभयो भन्दा उनी ज्यादै खुसी भए । मलाइ धेरै पटक आशिर्वाद दिए, सँधै सफलता मिलोस् भनेर । मैले पनि पूःन आँखाको औषधी पर्खिरहेका ती जमानाका मान्छेलाई कामना गरें दीर्घायु र सु-स्वास्थ्यको उनै भगवानसँग दोहोर्याउँदै तिनै जमानाका मान्छेको लागि ।

रसुवा खबर वर्ष१, अंक ३, २०६७ कार्तिक ३ गते शनिवार

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com