बुढ्यौलीपनको प्रतिनिधि उपहार 'जिजीविषा'

हरेक सिर्जनाका आ-आफ्नै भाव, मर्म र सन्देशहरू हुन्छन् । कुनै सिर्जनामा राजनीतिक भावहरू हुन्छन् त कुनैमा दार्शनिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय भावहरू हुन्छन् । अथवा हरेक कृतिमा केही न केही भावहरू हुन्छन् । धेरै अभ्यास र साधनाबाट मात्र र्सवपक्षीय भाव भएको कृतिको सिर्जना गर्न सकिन्छ । सिर्जना युगले विश्वास गर्ने, भर गर्न मिल्ने तथा यथार्थतामा आधारित हुनु पर्दछ । डा. सत्यराज थपलियाको गीतिकाव्य 'जिजीविषा' यस्तै धेरै भाव तथा सन्देश, युगसापेक्ष तथा यथार्थतामा सिर्जिएको कृति हो । कृतिको 'जिजीविषा' भन्ने शीर्षक नामकरण गरिएकोबाट पनि यो कृति जीवन भोगाई वा बुढ्यौलीपनको गतिलो उपहार हो भन्न सकिन्छ ।

बुढ्यौलीको व्यथा, धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीप्रतिको सन्देशमूलक तथा तीखो प्रहार नै उक्त कृतिको मर्म वा भाव हो । लोक लयमा सिर्जित जिजीविषाका हरेक श्लोकको पहिलो, दोस्रो र तेस्रो पाउमा धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्प्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीको वास्तविक विश्लेषणात्मक प्रस्तुती पाइन्छ भने हरेक श्लोकको चौथो पाउमा बुढेसकालको व्यथा वा विविध वेदनामा पनि मान्छेले बाँच्ने इच्छा गर्छ भन्ने भावलाई  प्रस्तुत गरिएको छ । बुढ्यौलीको भोगाई र समाजमा भएका यथार्थतालाई चित्रण गरी सिर्जिएको 'जिजीविषा' साधनशील, मार्मिक तथा व्यवहारिक विषयवस्तुको दरिलो उठान हो । जसले जिजीविषा अध्ययन गर्छ उसले त्यहाँ साँच्चिकै आफ्नो जीवन पाउँछ वा मानवको बुढेसकालमा भइरहेको व्यवहारिक पक्षलाई अवश्य पाउँदछ ।
पश्चिमी एक विद्वान बेकेनले भनेका थिए 'कुनै कृति चाख्नका लागि हुन्छन्, कुनै कृति निल्नका लागि हुन्छन् त थोरै मात्र कृति चपाउन र पचाउनका लागि हुन्छन् ।' डा. थपलियाको 'जिजीविषा' सहजै चपाउन र पचाउन सकिने कृतिको रूपमा रहेको छ । जीवन भोगाई धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीको विषयवस्तुमा जे कुरा भइरहेका छन्, त्यही विषयवस्तुको चुस्त दुरुस्त प्रतिबिम्ब कृतिमा छ त किन पचाउन गाह्रो पर्थ्यो र !
कृतिको बारेमा लेखिरहँदा नमुना श्लोक प्रस्तुत गर्न ज्यादै गाह्रो महसुस हुन्छ । धेरै राम्रा विषयवस्तुबाट थोरै राम्रा वा नमुना छनौट गर्नु गाह्रै भएपनि विषवस्तुको परिचयमा ती श्लोकहरू अपरिहार्य रहेका हुन्छन् । त्यसैले यस कृतिमा उठान भएका र सकेसम्म धेरै मर्म तथा भावलाई स्वः उदाहरण प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ । डा. थपलियाको यस कृतिको अर्को एउटा र यहाँ भन्न छुटाउन नहुने विषयवस्तु भनेको हरेक श्लोकले त्यसको भाव स्वत : दिन्छन् अर्थात् कुनै पनि श्लोकले भन्न खोजेको भाव विना उदाहरण, विना व्याख्या बुझनलाई कुनै मुश्किल नपर्ने खालको छ । त्यसैले पनि यो कृति चपाउन र पचाउनको लागि सम्भव भएको छ ।

झुसिल्कीरो तुल्य बूढो छोए चिलाउँछ
भित्रभित्रै चित्त फाटे कल्ले सिलाउँछ ?
'टाल्नुभन्दा फाल्नु राम्रो' भन्छन् रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

धूलो धुँवा जताततै फोहोरको थुप्रो
गनाउने सहरमा आफू भई कुप्रो
नाक थुनी बस्नैपर्छ व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

हत्या, हिंसा जताततै दिउँसै लुटपाट
आपसमै भिडन्त भै भयो काटाकाट
खबर यी सुन्नैपर्छ व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

लोडसेडिङ/शुल्क दुबै बढ्छ बारम्बार
बत्ती कल्यै बल्ने हैन, सँधै अन्धकार
उद्योगधन्दा बन्दै भए व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

नेपालका नेताहरू हलो अड्काएर
गोरु चुट्ने हली जस्तै ज्रि्रो पड्काएर
फोस्रो भाषण मात्रै गर्छन् व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

ऐलेसम्म जे भए नि भयो अबदेखि
अहङ्कार, लिँडेढिपी, छोडी सबै सेखी
मिलीजुली शान्ति खोज भन्दै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

डा. सत्यराज थपलियाको यो कृतिमा यस्तै भाव र सन्देशहरू रहेका छन् । यस पुस्तक अध्ययनबाट पक्कै पनि पाठकमा चेतना जागृत हुने कुरामा शंका रहँदैन । जिजीविषा १ देखि ६६ सम्मका भागमा व्यवहारिक र देखिएका विषवस्तु मात्रलाई समेटिएको छैन, त्यहाँ अब त्यस्ता अव्यहारिक तथा विसंगतिपूर्ण विषयको  न्यूनीकरण  वा अब यस्तो हुनुपर्दछ भन्ने खालको भावनाको कामना गरिएको छ ।  निष्कर्षस्वरूप लेखिएका ती कामनाले पक्कै पनि जनमानसमा ज्ञान, प्रेरणा र मार्ग निर्देशित गर्छ भन्नेमा विश्वास गर्न सकिन्छ ।

प्रणय सन्देश, विदा, श्रीमतीको चिठी, वैलिएको फूल, थोत्रो घुम जस्ता कृतिको सफल प्रकाशन पछि यो कृति वि.सं २०६६ सालमा छापिएको हो । यो कृतिको आवरण चित्र उदेश पाण्डेले तयार गरेका हुन् भने प्रकाशन रमादेवी थपलियाले गरेकी हुन् । शुभदृष्टि छापाखानाद्वारा मुद्रित यो कृतिमा ७६ पेज रहेका छन् ।

रसुवाली लेखक र प्रतिभा पुरस्कार

‘जैविक विविधता संरक्षण’ ठूलो अक्षर र त्यसको मुनितिर सानो अक्षरमा ‘पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति’ नामाकरण गरी गोसाइँंकुण्डमा ढ्याङ्ग्रो बजाएर नाँचेको झाँक्री र तीन स–साना संस्कृति झल्काउने चित्राड्ढिक पुस्तक हातमा पर्ने बित्तिकै लेखक को रहेछ भनेर जिशासा जाग्यो, हेरेँ । पुस्तकको नामको सिधा माथि दुबैतर्फका चित्रमा आँखा परे । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज र यसको सहयोग आयोजना संस्था डब्लुडब्लुएफको लोगो अंकित पाएँ । झट्ट हेर्दा प्रकाशन, लेखन दुबै ती कार्यालय हुन् की । पुस्तक पल्टाउँदा पाएँ लेखक परिचित दाजू फूर्पा तामाङ रहेछन् ।

आवरण पृष्ठमा फूर्पा तामाङ नलेखेर किन कञ्जुस्याईं गरे होला भन्ने ठानें । लेखक फूर्पा तामाङ जस्ता लेखक रसुवाली भूमिले अहिलेसम्म उतार्न सकेको छैन । गहन विषयवस्तु जस्ताको तस्तै उतार्नु उनको विशेषता नै हो । पुस्तकका पछिल्लो आवरणमा प्राय लेखकको परिचय हुन्छ, तर यसमा चौंरी गाई चरेको आवरण । त्यसैले पनि यो पुस्तक भिन्न छ ।

रसुवा खबर साप्ताहिक एक वर्ष पहिलेदेखि प्रकाशनमा थियो । लेखाईमा सह–सम्पादक भए पनि काम सम्पादककै निभाएको थिएँ । सम्पादन गर्दागर्दै रोकी यहीँ पुस्तकमा एकटक भएछु ।

पुस्तक हेर्दै गर्दा बीचबीचमा युवा प्रतिभा, वातावरण पत्रकारिता पुरस्कारलाई सम्झिएँ । लाग्यो यो पुस्तक यही हैसियतको छ । र ढुक्क थिएँ एकदिन पुस्तकले राष्ट्रिय सम्मान पाउनेछ ।
 
हामीकहाँ यस्तो विषयमा कमै चर्चा हुन्छ ।सानो जिल्ला बौद्धिक क्षमताका मानिस भएपनि मूल्याड्ढन गर्ने परम्परा कम छ । यदि भइहाल्यो भने पनि जीउडाल र मान्छे हेरेर सम्मान गर्ने गरेको देखिएकै हो ।

लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनामार्फत् यस क्षेत्रका जैविक विविधतालगायत तामाङ संस्कृतिको विषयमा अध्ययन गर्ने जिम्मा पाएका फूर्पा तामाङले अध्ययन प्रतिवेदन मात्र दिएनन् यसलाई पुस्तकको रुप दिए । जुन सबैले पढ्ने सामग्री बन्यो । यसलाई सघायो मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाले । पुस्तकमा तामाङले जुन अन्तरवस्तु उतारेका छन् सो कुरा बौद्ध तथा हिन्दु धर्मग्रन्थमा समेत् सायदै नहोलान् ।

भोलिपल्ट पत्रिका निस्कने दिन । सबै काम छोडेर म हतारहतार समीक्षा लेख्न थालेँ । केही लेख्नु अघि शीर्षक चयन मेरो प्राथमिकतामा पर्छ । पुस्तकले रसुवाका तामाङ जातिको नालीबेली समेटेकाले पनि ‘इतिहाँस निर्माणमा सहयोगी पुस्तक’ शीर्षकमा समीक्षा लेखेँ । (जुन् यही ब्लगमा पनि छ , यहाँ क्लिक गरी पढ्न सक्नु हुनेछ । )

रसुवा खबर जिल्लामा एक मात्रै थियो, (हाल बन्द छ) । (अनलाईनमा भने छ www.rasuwakhabar.com _) शनिवार प्रकाशन हुनेहुँदा शुक्रबार नै तयारी सक्नुपथ्र्यो, धुन्चेमा थिएँ । प्रकाशक हेमनाथ खतिवडाले शनिवार बिहानै पिडिएफ फाईल इमेलमा पठाउनु भएछ । पत्रिकाको दुई किसिमका बजार थिए । पसलमा किनेर पढ्ने र टाढा हुने तथा प्रविधिमैत्री मानिसहरूले इन्टरर्नेटमा पढ्ने । पत्रिका नुवाकोटबाट धुन्चे आइपुगेकै थिएन । एकाबिहानै मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाका तत्कालीन प्रबन्धक अशोक बाँनियाले फोन गरे । धन्यवाद भने । बुँझे समीक्षा पढिसकेछन् । लेखक तामाङले पनि पत्रिकामा पुस्तक समीक्षा हेरेपछि खुसी भई फोनमार्फत धन्यवाद भन्नुभयो । उहाँ आफैँ लेखक/समीक्षक भएकाले समीक्षा राष्ट्रियस्तरको भएको टिप्पणी गर्नुभयो । मनमनै खुसी लाग्यो । यसलाई धेरै पटक दोहो¥याएर पढेँ ।

पुस्तकमा जानकारीमूलक तथ्यहरू धेरै छन् । पछिल्लो समयमा रसुवाका बौद्धमार्गीहरूमा क्रिश्चियन धर्मको प्रभाव परेको देखिन्छ । केही वर्ष पहिले पत्रकार हेमनाथ खतिवडाले ‘बौद्धमार्गीको गाउँमा गुम्बाभन्दा चर्च धेरै’ शीर्षकमा लेखेका थिए । आयातित धर्मले गाँजेको बेला तामाङ समुदायमा संस्कृति, बोलीचाली, धर्म, परम्परा, रहनसहन तथा भेषभूषालाई पुस्तकले जीवन्त राख्न मद्दत गरेको छ । तामाङ समुदायको धर्म संस्कृतिले पर्यटन विकासमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छ भन्ने विषय मिठास शैलीमा प्रस्तुत गर्नु लेखेको खुबी प्रशंसनीय छ । पुस्तकमा जलवायु परिवर्तनको चुनौतीलाई बौद्ध धर्माम्बलम्बीहरूले जैविक विविधता संरक्षणमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छन् भन्ने विषयलाई शिलशिलेबार उतारेका छन् ।

मैले जुन अड्कल पुस्तक पढ्दा गरेको थिएँ, त्यो सत्य सावित भयो । लेखक तामाङको यही पुस्तकले असार २९ गते क्षेत्रीय सम्मान पायो । मैले नै कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको सूचना अनुसार क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि खबर गरेको थिएँ । पछि थाहा पाएँ उहाँले आवेदन दिनुभएछ ।

असार १९ गते रसुवा सदरमुकाम धुन्चेमा थिएँ ।उनै फूर्पा तामाङको फोन आयो । ‘आजको नागरिक दैनिकमा समाचार छापिएछ, क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि मेरो पुस्तक छनोट भएछ’ । लामो कुराकानीपछि मैले व्लगमा राखेको पुस्तक समीक्षा ट्याग गर्दै हार्दिक बधाई लेखिहालेँ । रसुवाको लेखनशैली वा प्रतिभाको लागि यो पहिलो पुरस्कार थियो । हुन त फूर्पा तामाङ जति लेखन शैली भएका प्रतिभाहरू जिल्लाले उत्पादन गर्न सकेको छैन । न त यहाँ सञ्चार माध्यमको नै विकास हुन सकेको छ । हामीले सुरु गरेको रसुवा खबर साप्ताहिक पनि घिस्रिनसमेत नसकी अहिले बन्द छ । जिल्लामा कुनै पनि पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन हुँदैनन् । छिमेकी जिल्ला नुवाकोट सञ्चारमा निकै छलाङ मार्दै छ तर त्यही तुलनामा यो चिन्ताको विषय बनेको छ रसुवामा । भनौ जिल्लाले सञ्चार क्षेत्रको विकास पनि अझैसम्म एक फाँको पनि योगदान पु¥याउन सकेको छैन, यानेकि सञ्चारको विकासमा सक्दो हैसियत र सम्भावना बोकिरहँदा पनि ।

पर्यटन, धर्म संस्कृति, जैविक विविधताको विषयमा गहिरो अध्ययन गरी लेखिएको यो पुस्तकका लेखक फुर्पा तामाङले क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कार पाएका छन् । चिलिमे जलविद्युत केन्द्रको सेयर रसुवाबासीलाई दिलाउन पर्छ भन्दै सञ्चारक्रान्ति गर्ने एक हुन् उनी । रसुवा महोत्सव २०६८ मा यस्तै योगदानलाई नागरिक समाजले सम्मान ग¥यो । तर, उनी त्यहाँ अटाएनन् । अहिलेका यो सम्मानले उनको आँट पक्कै बढेको छ ।

फूर्पा तामाङ परिवर्तनका एक सम्वाहक हुन् । तर कहिलेकाँही राजनीतिक प्रभावले उनलाई राम्रैसँग छुन्छ । जतिखेर राजनीतिले छुन्छ, त्यतिखेर उनको लेखनशैलीमा राजनीतिक गन्धहरू आउँछन् । सायद अरुलाई के लाग्दो हो, म शुभचिन्तकको हैसियतमा नजिकबाट नियाल्ने भएकोले पनि लाग्छ कुनै राजनीतिक गन्धले फूर्पा जस्तो व्यक्तिलाई नगाँजोस् । केबल नागरिक समाजका सदस्य या लेखक बनिरहुन्, पुरस्कृत तामाङलाई यही शुभकामना ।




ककनी पोष्ट साप्ताहिक, १५ मङ्सीर २०७१ मा प्रकाशित 

Read also at Sajhasabal.com

देखाई र भोगाईको चित्रण 'मेरो रसुवा रोइरहेछ'


राजनीति, संस्कृति, जैविक विविधता, तामाङ जातिको भाषा, धर्म तथा पहिचानका कुरा लेख्ने फूर्पा तामाङका धेरै लेखहरू विभिन्न सञ्चार माध्यममा छापिने गर्छन् । 'ठिम्छोक पङ्पल ता इक्बा' -संविधान सभा भनेको के हो ?) लाई तामाङ भाषामा अनुवाद २०६४ तथा 'जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति' २०६८ पुस्तक प्रकाशन गरेका फूर्पा तामाङले  यस पटक तपाइँ हाम्रा माझ कविता संग्रह लिएर आएका छन् 'मेरो रसुवा रोइरहेछ ।'

     पत्रपत्रिकाका पानाहरूमा छापिने लेख होस् वा कविताती कुनै कल्पनाका रचना हुँदैनन्  बरु देखेका, भोगेका  र समाधान गर्न सकिने समस्याहरू उठान  गर्छन् उनी । सिर्जनामा उठान गरिएका समस्याको समाधान गर्न खोजिन्छ या खोजिदैन त्यो भिन्न कुरा हो तर उनले उठाएका समस्याको समाधान भने पक्कै छ । उनको रचनामा बहेका विषयवस्तुहरूमा यथार्थ तथा वस्तुपरक वा 'कुरोको चुरो' हुन्छन् । समस्या पहिचान, समाधानको खोज वा वस्तुपरक सिर्जना उनको विशेषता हो भन्दा फरक नपर्ला ।

पुस्तक बिमोचनको तस्वीर 
पछिल्लो समयमा बजारमा आएको  'जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति' नामक पुस्तकले रसुवाको पर्यटन, संस्कृति तथा तामाङ भाषा र जातिको विषयमा एउटा इतिहाँस निर्माण गरेको छ भने अहिलेको कविता संग्रहले न्यून चेतनास्तर, अन्धविश्वास, गरिवी तथा कम शिक्षाका कारण रसुवा रोइरहेको छ, रसुवाली रोइरहेका छन्  भन्ने बिम्ब पोखिएको छ ।
     जहिले जहिले सिर्जना गरिएका भएपनि कविको जन्मस्थलको विषयवस्तुबाट कृतिको ढोका उघारिएको छ । 'भार्खुवासीको बाध्यता' शीर्षकमा  कविले  बस कोचाकोच हुँदा गाउँका सेतै कपाल फूलेका आमैको रक्सीको जर्केन फुटेकोबचेको रक्सी बेच्ने ठाउँमा पुर्याउँदा पनि बेच्न नसकेको विषयलाई उठाइएको छ ।
Thulo Bharkhu, Rasuwa
हिमालका कुरा, पर्यटन विकास, कखरा सिक्ने समयमा चौरी र भेडा गन्दै गोठालो जानु परेको कुरा वा भिन्न भाषीका शिक्षकले पढाएको बुझन नसकेको कुरा, चिलिमेको पानीले विकट बस्तीमा पजेरो गुडेको र इन्टर्रर्नेट चलेको कारण रसुवालीको भविष्य चम्किएको कुरा, रसुवाली गरीव भएका कुरा, मुक्त कमैयाका कुरा, देखिएका, भोगिएका, विकास नभएका कुरा अनि मूलखर्कको पहिरोले जीवनयापनमा दिएको सास्तीका कुरा मात्र हैन ब्रि्रँदो डन संस्कृति, कुरिती, राजनीति, नेता, संविधानलगायत माया प्रितीका कुराहरूले भरिएको छ कृतिका पानाहरू । कविले लामो समयदेखि नै रसुवाका पीडा, समस्या तथा समाधानका विषयवस्तुलाई कविता मार्फ नियालेका छन् ।

Sano Bharkhu, Rasuwa
पहाडको माथि, बादलको मुनीगुराँस फुल्ने त्यही मेरो गाउँलाग्छ मलाई प्यारो मेरो भार्खु गाउँ
वर्षौभरि हिउँ पर्ने, लेकवेसी चौरी चर्ने

धुपी, सल्ला चाँप फुल्ने त्यही मेरो गाउँ
रातो, पिरो गालासँगै, मीठो मधुर मुस्कान
जहाँ डोल्मा हाँसी बस्छे त्यही मेरो गाउँ ।
जहाँ डोल्मा हाँसी बस्छे त्यही मेरो गाउँ ।।



हो, माथितिर पहाड चुमुला झैं गरी ठडिँदै लालीगुराँस फुल्ने बेलामा सबैका नयनलाई लोभ्याउँछ भार्खु गाउँले । मीठो, मसिनो नभए  पनि सफा, ताजा ढिँडो, आलुको तरकारी र टिम्मुरसँग खाएका डोल्माको मधुर मुस्कानसहितका मुहारले झनै सबैलाई लोभ्याउँछ, लगभग कविताको भाव यस्तै छ । 

समाजमा बढ्दै गएको धर्म परिवर्तनका कुरालाई कवि त्यति राम्रो मान्दैनन् । आफू बौद्ध धर्म मान्ने भएपनि कविका रचनाहरूबाट हिन्दु धर्म प्रतिको सद्भाव अत्यन्त नजिक रहेको पाईन्छ , कविता संग्रहमा रहेका र यस पूर्वको  जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति नामक पुस्तकमा उनले देखाएको सद्भाव तथा गोसाइँकुण्ड, संस्कृतिसँग लक्षित लेखहरूले यो कुरा प्रष्ट हुन्छ । कानूनी अधिबक्ता भएर आफ्नो क्षेत्रमा उनले निकै योगदान दिएका छन् । प्रकृत्रि्रति सदैव  सकारात्मक रहने कविले कवितामार्फत वातावरण संरक्षण तथा दीगो विकासका लागि मार्मिक लेख तथा कविता लेखेका छन् । 'वनको माली' शीर्षकमा कविले संरक्षण तथा वातावरणको लागि संवेदना प्रकट गरेका छन् । गरीव भएर स्वास्थ्योपचार गर्न नपाएको वा आफूले गर्न सक्ने घरेलु उपचार पनि गर्न नजानेर  अकालमा गाउँलेहरूलाई कालले निलेको विषयवस्तुलाई पनि कविताका हरफहरू उजागर गरिएको छ ।

हिंसालाई पटक्कै मन नपराउने कविले 'बुद्धको देश भएर के भयो र ?' भन्ने शीर्षकमा पानीको धनी देशमा पानी नपाइएको, जति बजार ठूलो भएपनि महंगीले जनता डसेको, बुद्धको देश भएर पनि शान्तिले बाँच्न नपाएको कुरा लेखिएको छ ।  'क्रान्ति हैन शान्ति' शीर्षकमा कविले शान्तिको कामना गरेका छन् । प्राकृतिक स्रोत सम्पदाले सिंगारिएको रसुवामा विकास हुन नसकेको कुरालाई 'विकास छैन' शीर्षकमा कविले प्रकृत्रि्रतिको संवेदनशीलता प्रकट गरेका छन् ।  हिमाल, पहाड तथा तर्राई सबै समान भएको कुरालाई पनि कविले जोड दिएका छन् । 'हिमकमल गोरीहरू' शीर्षकमा कविले गाउँका हिमकमलहरूलाई गुलियो सपना बाँडेर हरिया भमराहरूले परागसेचन गरी बेबारिसे बनाउँदै सुइकुच्चा ठोकेको  कुरालाई चित्रण गरिएको छ । सोचेजस्तो नभएको वा दुनियाँ उल्टो भएका विषयवस्तुलाई 'उल्टो' शीर्षकमा लेखिएको भने जर्मन जाँदा गाउँ, मायालुको यादमा कविले 'प्रेमपत्र' पनि  कोरेका रहेछन् ।

रसुवाका बस्तीहरू धुन्चे, भार्खु, ठूलोस्याफ्रु,  लाङटाङलाई मात्र कविता बनाएका छैनन्, टीकापूर र काठमाडौंलाई पनि कवितामा चर्चा गरेका छन् कविले ।  कविले कृतिलाई गद्य र पद्य दुई भागमा विभाजन गरेका छन् । सायद तामाङ भाषाको लयलाई अँगाल्न खोजेका कारण हुनसक्छ कविताले नेपाली पद्य कविताको संरचनालाई अँगाल्न सकेको छैन । तर कविताका सबै पानाहरू पढ्दा अलिकति छन्द वा पद्य कविताका संरचनाबारे अध्ययन गर्न सके कविले पद्य कविता सजिलै जन्माउन सक्ने सम्भावनालाई भने नकार्न सकिँदैन ।
कविता संग्रह 'मेरो रसुवा रोइरहेछ' को बारेमा भूमिका लेख्दै डा. तुलसी भट्टराइले प्रकाश्यमान कविता संग्रहको उपमा दिदै नेपाली साहित्यमा राम्रो स्थान पाउने कामना गर्नुभएको छ भने साहित्यकार श्याम रिमालले कविले कविता लेखेर जन्मूभूमिको ऋण तिरेका छन् भन्नुभएको छ । रामेश्वर राउतले जन्मथलोलाई आफ्नो हृदयमा रहेका अजस्र प्रेमधारा खनाएका छन् भनेर लेख्नुभएको छ भने उता रोशन शेरचन र खोजराज गोलेले पनि कविताको बारेमा भूमिका लेख्नुभएको छ ।

 चौहत्तर शीर्षक, पचहत्तर पेजमा लेखिएको कविता संग्रहमा २०५५ सालदेखि रचिएका कविताहरू समावेश छन् । कवि र कविकी श्रीमती प्रमिला तामाङको प्रकाशन रहेको यो कविताको कभर तथा पुस्तक डिजाइन उमेश गौतमले गरेका हुन् भने आवरण चित्र कर्मधिन्दुप तामाङले बनाएका हुन् । कविताको मूल्य १०० रूपैंयाँ राखिएको छ ।

     अन्तमा कविले  'मेरो रसुवा रोइरहेछ' शीर्षकमा लेखेका यो कविताका साथ यो कृति परिचय बिट मार्ने जमर्को गर्दछु ।

मलाई रसुवाको माया मीठो लाग्छ
मेरो र रसुवाका बीच
जन्मको नाता कायम छ
यहाँको उकाली ओरालीमा
मेरो पाइलाको अमिट कथा छ
तर, म देख्दैछु
मेरो रसुवा रोइरहेछ
म रोइरहेको छु
रसुवालीको निधारमा नाम्लो
र पिँठ्युमा डोको चढे पनि
एक मुठी गाँस पाउन मुस्किल भएछ
जुत्ताविनाको खुट्टाहिउँ, तुषारोमा टेक्नु पर्दा
थुरुथुरु कामेछन् ती
, , एक, दुई सिक्नुपर्ने बेला
टुकुटुकु हिँड्न थालेपछि
लेकबेसी गोठ खेप्न थालेछन्
तोते बोलीको ध्वनिसित
याक, चौंरी, भेडाबाख्रा गन्ती गर्न सिकेछन् ती
एक्काइसौं शताब्दीको आगमनमा पनि शिक्षाको रसले मुख रसाएनछ
पौष्टिक आहारले भुँडी भरिएनछ
अँध्यारेामा यात्रा गरिरहेछ रसुवा
गन्तव्य थाहा छैन
कुपोषणले ज्यान लिइरहेको बेला
खाद्य संस्थानको चामलले
कहिल्यै पेट अघाएनछ ।।

यो समीक्षा 'मेरो रसुवा रोइरहेछ' कविता संग्रह विमोचन कार्यक्रममा प्रस्तुत गरिएको  हो -असार १५२०६९ नेपाल पर्यटन बोर्ड, काठमाडौं )




इतिहाँस निर्माणमा सहयोगी पुस्तक


जैविक विविधता संरक्षण , पर्यटन विकासमा धर्म-संस्कृति


रसुवाको सामान्य बस्तीमा जन्मिएका फूर्पा तामाङ रसुवाका निम्ति एक उदाहरणीय व्यक्तिàवका रूपमा चिनिएका छन् । गाउँको सामान्य वा विकट जीवनको भोगाइदेखि राजधानीको अत्याधुनिक विकाससम्मका भोगाइलाई अनुभवका रूपमा लिइसकेका फूर्पा तामाङले जिल्लाको विविध समस्या, सम्भावना र चुनौतिहरूलाई विभिन्न सञ्चार माध्यम -कान्तिपूर, नागरिक, गोरखापत्रजस्ता राष्ट्रिय दैनिक पत्रिका र कान्तिपूर साप्ताहिक, त्रिशूली प्रवाह र रसुवा खबर साप्ताहिक) मा लेखनशैलीबाट प्रस्तुत गरिसकेका छन् । अधिवक्ता बनेर न्याय र अन्यायको पहिचान गरी जनताको मुक्तिका लागि क्रियाशील तामाङले पछिल्लो समयमा जैविक विविधता संरक्षणमा पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृतिको योगदान तथा भूमिकाको बारेमा गहकिलो अध्ययन तथा अनुसन्धान गरेका छन् । सोही अध्ययनको एक लिपीवद्ध सँगालो हो यो पुस्तक 'जैविक विविधताको संरक्षण, पर्यटन विकास धर्म-संस्कृति ।' 


लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा मध्यवर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने तामाङ जातिको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महàव भएका स्रोत तथा सम्पदाहरूलाई एउटै पुस्तकमा लिपिवद्ध गर्दै जैविक विविधताको संरक्षणमा धर्म तथा संस्कृतिको महàव वा जैविक विविधता संरक्षणमा तामाङ जातिको धर्म संस्कृतिको अन्तरसम्बन्धलाई उजागरमा सहयोग पुर्याउन लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनाअर्न्तर्गतको पवित्र हिमालय भू-परिधि कार्यक्रमले उनको उक्त अध्ययन प्रतिवेदनलाई पुस्तकको रूपमा प्रकाशित गरेर रसुवाको तामाङ जाति र जैविक विविधता संरक्षण क्षेत्रमा एउटा इतिहाँस निर्माण गरेको छ । पुस्तकमा ३० वटा शीर्षकअन्तर्गत अनुसन्धनात्मक लेखहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । तामाङ जातिको भाषा अनुसार जस्ताको तस्तै वा चलनचल्तीमा रहेका र लोप हुन लागेका विभिन्न शब्दहरूको प्रयोग यस पुस्तकको प्रमुख विशेषता हो । जुन् शब्दहरूको प्रयोगले तामाङ जातिको भाषाको संरक्षणमा टेवा पुर्याउने छ । विषयसँग सम्बन्धित जिल्लाका विभिन्न व्यक्तित्वहरूसँगको अन्तर्वार्तामा आधारित रहेर रसुवाको तामाङ जाति र यहाँको जैविक विविधताको संरक्षणमा तत्कालीन अवस्था र अब गर्नुपर्ने कार्यहरूसहित एक मार्गनिर्देशक बनेर फूर्पा तामाङ आएका छन् । 

धर्म संस्कृतिको भूमिका शीर्षकअन्तर्गत लेखकले बोम्बो -बोन) धर्मका अनुयायीहरू रसुवाका तामाङ जाति प्रकृतिपूजक रहेको बताउँछन् । बोन -झाँक्री ) धर्ममा आस्था राख्ने अनुयायीहरूले प्रकृतिमा पाइने सबै चीजहरूलाई इश्वर मानेर पूजा गर्ने गरेको पुस्तकमा उल्लेख छ । बौद्ध धर्मका अवतारी टुल्कु गुरु रिम्बोर्छे (पद्मसम्भव) ले बोम्बो धर्मका अनुयायीहरूलाई धर्म परिवर्तन गराएर बौद्धमार्गी बनाउनुभन्दा बोम्बो धर्म र बौद्ध धर्मलाई कसरी समायोजन गरी मध्यमार्गी बनाउन सकिन्छ भनेर कसरत गरी तान्त्रिक विधिबाट बोम्बोहरूलाई दिक्षित गरेको र बोम्बो र बौद्ध धर्म पर्यायवाची रहेको विषयलाई पुस्तकमा ऐतिहाँसिक पुष्ट्याइँसहित प्रस्तुत गरिएको छ । लामाहरूले गाउँघरका देवीदेवताका साथै खोला, नाला, कुण्ड, हिमाल आदिको नाम उच्चारण गर्दै पूजा गर्ने गर्छन् । उनीहरूले प्रकृतिमा रहेका सबै चीजहरूलाई देवता मान्ने भएकोले पनि त्यस्ता चीजहरूको संरक्षणमा ध्यान दिने गर्दछन् । पुस्तकमा लेखिएका सिद्ध विषयवस्तुका अनुसार तामाङ जातिले प्रकृतिमा उपस्थित सबै चीजहरूलाई देवता मान्ने र संरक्षण गर्ने भएकोले उनीहरूले जैविक विविधताको संरक्षणमा ठूलो योगदान पुर्याएका हुन्छन् भन्दा फरक नपर्ला । 

लाङटाङ गाउँको उत्पत्ति कसरी भयो भनेर पुस्तकमा लेखिएको छ । लाङडाङ शब्दको अपभ्रम्स रूप लाङटाङ हो । 'लाङ' को अर्थ 'गोरू' र 'डाङ' को अर्थ 'अघाएको' भन्ने हुन्छ । केरुङबाट भागेर आएको गोरु यस ठाउँमा अघाएको हुनाले यस क्षेत्रको नाम लाङडाङ भएको भन्ने कथनलाई लेखकले रोचक प्रस्तुती दिएका छन् । 'लाङडाङ' को परिवर्तित वा अपभ्रम्स भएको नाम नै लाङटाङ हो । लाङटाङ क्षेत्रका सबै ठाउँको नाम उक्त केरुङबाट हराएको गोरुको कथासँग सम्बन्धित छ । 

'लाङटाङ क्षेत्रका धार्मिक तथा सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय आकर्षाहरू' शीर्षककमा लेखकले लाङटाङ गाउँको गुम्बा -टासी गोमाङ क्षोर्तेन), क्याङ्जेनको ढुङ्गे चट्टानमा रहेको गुरु रिम्बोर्छेको पैतालाको डोब र गुफा, यती बस्ने आडार, लाङसिसाको बेनक्याप बोम्बोको थान, मुन्डु गुम्बा, ज्योमोल्हाङ क्षेलिङ गुम्बा, साम्दिलिङ गुम्बा, क्याङ्जेन गुम्बा, घोडातबेलामा रहेको गेमो तेङ्दोङ नेसा, पेरिङ्छो कुण्ड, क्याङ्जेनको चीज उत्पादन केन्द्र तथा विभिन्न हिमाल तथा पिकलगायत वनस्पति, चराचुरुङ्गी, ग्ल्यासियर आदि यसक्षेत्रको धार्मिक तथा पर्यटकीय आकर्षाहरू हुन् भनेर वर्णन गरिएको छ । यस क्षेत्रमा पाईने विभिन्न मुख्य तथा लोपोन्मुख जडिबुटीको स्थानीय नाम, अंग्रेजी नाम तथा प्रयोग के के मा हुन्छ भनेर पनि वर्णन गरिएको छ । लाङटाङ क्षेत्रका लोप भइसकेका र लोप हुन लागेका जनावर र पन्छीहरूको विवरण पनि लेखकले यही शीर्षककमा प्रस्तुत गरेका छन् । लाङटाङ सल्लो, धूपी, बुकी, डालेचूक, लालीगुँरास तथा वनमाराजन्य वनस्पतिको विवरणलाई 'लाङटाङको आकर्ष मुख्य वनस्पति' शर्ीष्ाकमा उल्लेख गरिएको छ । लाङटाङ क्षेत्रमा मनाइने विभिन्न प्रकारका चार्डपर्वहरू ग्याल्बो ल्होसार, डुक्पा छेच्यु, ल्हाबाप द्वीक्षेन, बुद्ध जयन्तीलगायतका चार्डपर्वको वर्णन गरिएको छ । 

पुस्तक हेर्दा बुइ भागमा विभाजित भएको पाईन्छ । एक लाङटाङ क्षेत्र वर्णन र अर्को गोसाइँकुण्ड तथा आसपासका क्षेत्रका विषयमा वर्णन गरिएको छ । 


'गोसाइँकुण्ड क्षेत्रका धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय आकर्षणहरू' शीर्षककमा भार्खु गाउँको उत्पत्तिको कथालाई रोचक प्रसङ्गसहित प्रस्तुत गरिएको छ । लाङटाङ क्षेत्रको धार्मिक पूजा तथा चार्डपर्व जस्तै यस क्षेत्रका पनि चार्डपर्वका बारेमा वर्णन गरिएको छ । चार्डपर्वलाई हेर्दा लाङटाङ क्षेत्र र गोसाइँकुण्ड आसपासका क्षेत्रका मानिसहरूको कतिपय चार्डपर्वहरू मिल्दाजुल्दा रहेपनि कतिपय गोसाइँकुण्ड क्षेत्रका चार्डपर्वहरू ब्राम्हण समुदायसँग मेल खाएको देखिन्छ । यहाँका मानिसले दशैं, तिहार चार्डपर्वलाई पनि प्राथमिकतासाथ मनाएको पाइन्छ । यसरी हेर्दा एक जातिको पर्व अर्कोले पनि मान्ने हुँदा धार्मिक सहिष्णुता प्रस्ट देखिन्छ । 

पुस्तकमा लेखिएको गोसाइँकुण्डको उत्पत्तिबारे हेर्दा बौद्ध धर्म र हिन्दु धर्मको बीचमा विषमता देखिएको छ । सबै कुण्डहरूको उत्पत्तिका बारेमा लेखकले बोम्बोहरूको छलफलमा आधारित रहेर वर्ण्र्ाागरेका छन् । यस क्षेत्रमा रहेका विभिन्न गुम्बा तथा गुफाहरूको पुस्तकमा चर्चा गरिएको छ । धुन्चे गाउँ र घले राजाको कथा, धुन्चे वरपरका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू, थुमन गाउँको जनजीवन, धार्मिक तथा पर्यटकीय आकर्षाहरूको विषयमा पनि पुस्तकमा चर्चा गरिएको छ । 

'धार्मिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक मान्यता एवं विश्वासहरू' शीर्षकमा स्थानीय तामाङ जातिका मानिसहरूले अग्ला डाँडाहरू, जीवजन्तु, झर्ना, खोला, पानीका मुहान, लहरा, सिमसार, वनजंगल र कुण्डप्रति विश्वास राख्ने ती चीजहरूलाई देवता मानी पूजा गर्ने भन्ने विषयलाई लेखकले प्रस्तुत गरेका छन् । यसरी हेर्दा तामाङ समुदायको धर्म संस्कृतिले जैविक विविधता संरक्षणमा टेवा पुर्याउने छ । जैविक विविधताको संरक्षणसँगसँगै पर्यटन विकासमा पनि यस्ता धर्म तथा संस्कृतिले सहयोग पुर्याउँछ भन्नेमा विश्वास गरिन्छ । तामाङ भाषा अनुसारको सालचक्र -वर्ष महिना, दिन) गन्तीलाई पनि पुस्तकमा चर्चा गरिएको छ । तामाङ, भोटेली भाषामा संख्या एकदेखि सयसम्म कसरी गन्न सकिन्छ भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । विभिन्न स्थानहरूको पुराना तथा परिवर्तित नामहरूको विवरण पनि प्रस्तुत गरिएको छ । 

पुस्तकमा धर्म-संस्कृति विकासलाई वस्तुगत विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । लामो समय अध्ययन पछि लेखकले बौद्धमार्गीका धर्म संस्कृतिको पर््रवर्द्धन, पर्यटन विकास, जैविक विविधता संरक्षणका लागि आफ्नो राय प्रस्तुत गरेका छन् । जिल्लामा पर्यटन विकास, आजको अत्याधुनिक विकास क्रमले प्रकृतिमा पर्न गएको प्रभाव, मुल्य मान्यताको पहिचानमा कठिनाई तथा विश्वसनीय अभिलेखीकरणको अभाव भइरहेको बेला यो पुस्तकले एउटा इतिहाँस निर्माण गरेको छ भन्दा फरक पर्दैन । आयातित विभिन्न धर्म र भाषाको असरले तामाङ जाति र भाषाका विविध विषयहरू ओझेलमा परेका बेलामा लेखकले अध्ययन गरी यथार्थमा चित्रण गरेको यो पुस्तकले आगामी पुस्ता तथा अनुयायीहरूलाई एक अध्ययन सामग्रीको रूपमा कार्य गर्नेछ । जैविक विविधताको संरक्षण र तामाङ जातिको भाषा र संस्कृति संरक्षणजस्ता दुबै कार्यका लागि यो पुस्तकले सहयोग गर्नेछ भन्नेमा विश्वस्त हुन सकिन्छ । 

रसुवाका तामाङ समुदायमा आयातित क्रिश्चियन जस्ता धर्मको चाप बढेको र आ-आफ्नो पहिचान बनाउन खोजेको बेलामा तामाङ धर्म र सो जाति विशेषका लागि यो पुस्तक एक कोशेढुङ्गा बन्नेमा कसैको पनि दुइमत रहँदैन । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, पवित्र हिमालय भू-परिधि कार्यक्रमको आर्थिक सहयोग तथा सो कार्यक्रमका आयोजना प्रबन्धक अशोक बाँनियाद्वारा सम्पादित यो 'जैविक विविधता संरक्षण' पुस्तक एक अध्ययन सामग्रीको रूपमा स्थापित हुनेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । तामाङ समुदायमा रहेका विभिन्न पेशा, धर्म, संस्कृति, चार्डपर्व, परम्परा, कला तथा पर्यटकीय स्थलहरू, जडिबुटी तथा पशुपन्छीहरूको तस्वीरहरू समेत रहेको यो पुस्तकले जैविक विविधता संरक्षणका लागि सहयोग पुर्याओस् ।

अन्त्यमा सन् २००७ मा 'युवा शान्तिदूत' भनेर परिचित व्यक्तिàव, रसुवाको सञ्चार क्षेत्रमा क्रियाशील सञ्चारकर्मीहरूलाई राय सुझावसहित अघि बढ्न प्रेरणा दिने एक उदाहरणीय व्यक्तित्व फूर्पा तामाङको संरक्षणलगायत विषयमा अझ बढी कलम चलोस् भन्ने शुभकामना दिन चाहन्छु । तामाङ समुदायका अग्रणी वा तामाङ समुदायको अस्तिàव जोगाउन तल्लीन हुनुहुने सामाजिक व्यक्तिàवका लागि मार्गनिर्देशक पुस्तक लेख्ने लेखक तथा सो विषयमा अध्ययन गर्न मौका दिने र पुस्तक प्रकाशन गरेर सहयोग पुर्याउने संस्था रसुवाका तामाङ समुदाय मात्र नभई सिङ्गो रसुवालीको तर्फाट नै धन्यवादका पात्रहरू हुन् ।

रसुवाको सन्दर्भ समेटिएको उत्कृष्ट साहित्य सिर्जना 'नीलकण्ठ महिमा'


वर्ष१, अंक ३१, २०६८ साल बैशाख ३१ गते शनिबार, रसुवा खबर 
विकास र परिवर्तनका लागि साहित्यले पुर्याएको योगदान अनुसरहनीय  रहेको हुन्छ । साहित्यको सिर्जना मार्फत कुनैपनि विषयको वर्णन गर्नु साहित्यकारको खुबी र योगदानलाई मापन गर्ने आधार हो । रसुवाको विषयमा लेखिएका साहित्य सिर्जनाको खोजी गर्ने क्रममा डा. सत्यराज थपलियाले लेख्नुभएको 'नीलकण्ठ महिमा' खण्डकाव्य हातमा पर्यो । विसं २०४३ सालमा नै थपलियाले गोसाइँकुण्ड उत्पत्तिको विषयलाई भावानात्मक, धार्मिक दृष्टिकोणले लेखिसक्नुभएको पाइयो ।
हुन त रसुवा वा रसुवामा बसेर रसुवा वा अन्य जिल्लाका साहित्यकारहरूले रसुवाको विषयमा धेरै लेखेका छैनन् । नीलकण्ठ महिमा सरसरती हेर्दा पाण्डुलिपीकै रूपमा रहेको भएपनि रसुवाको विषयमा सर्वोत्कृष्ट सिर्जना हो ।


विसं २०४३ सालमा नै रचना गरिएको नीलकण्ठ महिमाले कम्प्युटरको रूप पाएको छ तर पुस्तकको रूपमा व्यवस्थित हुन सकेको छैन । हुन त थपलियाले अरू कृति प्रकाशन गर्दा यो कृतिलाई भने पाण्डुलिपीको रूपबाट कम्प्युटरमा मात्र सिमित राख्नु पछाडि धेरै समस्याहरू छन् होला ।
सत्ययुगमा देवता र दानव मिली सागर मथन गर्ने अवस्था कसरी सिर्जना भयो र महादेवले कालकूट विष निल्दाको डाहबाट गोसाइँकुण्डको उदय भएको पौराणिक कथनलाई अत्यन्त सरल, मीठो र विवेचनात्मक रूपमा प्रस्तुत नीलकण्ठ महिमा साहित्य संरक्षणको एक कोशेढुङ्गा बन्न सक्दछ 
'द्यौता दानवका निकै दुःख पर्यो भन्ने सुनी प्रार्थना  
खाएथे विष कालकूट जसले यो विश्व रक्षार्थमा ।
त्यस्ता दक्ष, दयावतार भगवान् श्रीशम्भुका पाउमा
श्रद्धा, भक्ति, सुभावले, प्रणयले अर्पन्छु सद्वन्दना ।।

यसरी सुरू भएको छ नीलकण्ठ महिमा । बलि राजा स्वर्गका इन्द्र हुँदा यो ब्रम्हाण्ड क्षीर समुन्द्रमा डुबेर प्रलय भएको थियो । देवता र दानव विचल्लीमा परी लोकको रक्षाका लागि विष्णुसँग प्रार्थना गर्दा विष्णुले उपाय आफैं खोज्नुपर्छ,  अर्काको भर पर्नु हुन्न भनी भनेको कुरालाई कवितामा अत्यन्त रोचक र सरल शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ । विष्णुले देवेन्द्रलाई सुनाएको मुसा र सर्पको कथालाई साहित्यकारले  वर्णन  गर्नुभएको छ । किसानको घरमा रहेको बन्द सन्दुसमा एउटा सर्प परेको र निस्कन नसकी भोकै अत्तालिरहेको अवस्थामा एक मुसा पाउँछ उसले । मुसासँग भेट भएको अवस्थामा खानका निम्ति झम्टेको र खानुभन्दा बाहिर निस्कने उपाय खोज्नुलाई र्सपको बुद्धिमानीको रूपमा रहेको कथनलाई थपलियाले विवेचनात्मक तवरले व्याख्या गर्नुभएको पाइन्छ ।

अर्जी आज म गर्छु यो चरणमा यौटा कुरा हे मुसा
सुन्नोस् ध्यान दिँदै तपाइँसँग नै गाँसें स्वयं मित्रता ।
मेरो मीत हजुरनै हुनुभयो दुःखीछु ज्यादै म ता
काटी सन्दुस दाँतले अब छिट्टै पार्नोस् दुलो एउटा ।।

सर्प र मुसा एका अर्काका शत्रु हुन् । कविताका आधारमा र्सपको चतुर्याइँ बाहिर निस्कनको लागि देखिन्छ । र्सपले मुसालाई एक्कासी खान्छु भनी सम्झँदा सम्झँदै बाहिर निक्लनुलाई नै प्राथमिकता दिँदै मुसालाई मीतको साइनो लगाउँछ र सन्दुसमा बाहिर निस्कनको लागि प्वाल पारिदिन निवेदन गर्दछ । र्सपको कुरा सुनेर मुसा थर्थर काम्दै सर्प र मुसाको मित्रता हुन नसक्ने कुरा बताउँछ । हित्तचित्त मिलेमात्र विश्वास गर्न सकिने बताउँदै मुसाले प्वाल पार्न अर्समथता व्यक्त गर्दै गर्दा विश्वास दिलाउनको लागि र्सपले धेरै फुँदा गाँसेर मुसा मार्नु र पुत्र मार्नु एकै सम्झेको बताउँदै मुसाको शरणमा पर्दछ । धर्म र नीतिका कुरा बताउँदै मुसालाई विश्वास दिन्छ र मुसाले सन्दुस प्वाल पार्छ तथा दुबै बाहिर निस्कन्छन् । बाहिर निस्कनासाथ र्सपले मुसालाई निल्छ ।  विष्णु र इन्द्र बीच भएको वार्तालाप अनुसार सर्पले मुसालाई  निलेको कुरा साहित्यकारले निम्नानुसार वर्णन गर्नुहुन्छ ।

भोको सर्प थियो अनेक दिनको देखी नजिकै मुसो
सम्झन्थ्यो किन दुष्टले गुन - कठै ! झम्टी सलक्कै निल्यो ।
यस्तै हो बुझ राजनीति मुखले छोडी स्वयं गौरव
आफैं कार्य निमित्त शत्रुसँग नै झुक्नु स्वयं श्रेय छ ।।

 यस कवितामा देवता र दानव मिली समुद्र मथन गर्नु पर्नेमा विष्णुले जोड दिएका कारण देवता र दानव मिलेर सागर मथन गरेको कुराको सन्देश दिइएको छ । सर्प र मुसाको कथा जोडेर 'शत्रुसँग पनि मिलेर समस्या समाधान गर्न सकिने' सन्देश विष्णुले इन्द्रलाई दिएका हुन् भन्ने कविताको भाव रहेको छ ।

देवता र दानव मिली सागर मथन गर्दा कालकूट विष निस्केको देवता दानव डर्राई शिवजीका शरणमा परेको कथनलाई यसरी वर्णन गरिएको छ ।

लागे मथ्न समुद्र ती असुर औ द्यौता मिली आखिर
प्राणीलाई जलाउने जलधिको पैदा भयो कल्मष ।
निस्केथ्यो जब बालकूट विष त्यो देखेर भै कालय
छोडी मथ्न गए सुरासुर भए कैलाशमा हाजिर ।।

अमृत पिउने आशयले जब सागर मथन गरिएको थियो । तर कालकूट विष निस्केपछि संसार दग्ध गर्न लाग्यो । कालकूट विष निस्केपछि मथनमा लागेका सदस्यहरू भगवान शंकर गुहार्न पुग्छन्, त्यसपछि कालकूट -कल्मष) ले दिएको पीडा र समाधानका लागि अनुरोध गर्दा भगवान शिवले भन्नुभएको कुरालाई कवितामा यसरी बयान गरिएको छ ।

यस्तो आर्त पुकार भक्तगणको सुन्दा स्वयं शंकर
भै सन्तोष भने अनिष्ट विषको केही नलेऊ डर ।
रक्षा यो विषबाट गर्दछु भनी दी शीघ्र आश्वासन
हेरे त्यो विषतर्फ फेरि रिसले आँखा घुमाईकन ।।

यो नीलाञ्जन तुल्य भीष्म विषले बाधा गर्यो लोकको
रक्षा खातिर प्राण नै पनि दिनू यै धर्म हो साधुको ।
भन्दै श्रीशिवले उमासँग स्वयं मागी छिट्टै सम्मति
हातैमा विष त्यो लिए, अनि पिए मुस्काउँदै घट्घटी ।।

जब शिवले लोकको रक्षार्थ विष निल्नुभयो । निल्दामा ननिलिएर घाँटीमा नै अडि्कयो । घाँटीमा अड्केपछि विषले पोलेर भगवान शिवको नीलो डाम बस्यो । त्यही बेलादेखि शिवको नाम नीलकण्ठ भनी रहेको धार्मिक कथन पाइन्छ । भगवान शिव डाहमा नै रहनुभयो र सुरासुर सबै पुःन सागर मथनमा निस्कन्छन् । सागर मथन गर्दैगर्दा विभिन्न चौध रत्न निस्केको र सबैले बाँडीलिएका तर अमृत निस्केपछि देवताले मात्र खाएको कथनलाई यसरी प्रस्तुत गरिएको छ ।

लागे मथ्न समुद्र फेरि बलको बेजोड संर्घषले
थाले निस्कन चौध रत्न कतिले ती चीज बाँडीलिए ।
निस्क्यो आखिरमा सुधा हरि स्वयं भै मोहिनी आखिर
द्यौतालाई दिए अहो ! असुर ती सारा भए बञ्चित ।।
क्रमश : ..... 
 
    

प्रेमविरह र उकाली ओरालीका अनुभूतिले भरिएको 'एक्लो कुसुम'

वर्ष१, अंक २९, २०६८ साल बैशाख १७ गते शनिबार, रसुवा खबर साप्ताहिकमा प्रकाशित 

पूर्वीय साहित्य वा काव्य परम्परा अनुसार कविताको निर्धारित लयलाई 'छन्द' भनिन्छ । उर्दू-फारसी साहित्यको एक छन्द गजल वा बहर हो । गजलमा आफ्नै खाले विधि, सिद्धान्त र मान्यताहरू रहेका हुन्छन् ।

नेपाली साहित्यमा मोतिराम भट्टको माध्यमबाट भित्रिएको गजल अहिले सबैका सामु लोकप्रीय बनेको छ । गजल कविताको लघु विधाको रूपमा स्थापित भइसकेको छ । 'गजल' शब्दको शाब्दिक अर्थ 'प्रेमपूर्वक वार्तालाप' भन्ने हुन्छ । त्यसैले गजलहरू प्रेममा आधारित रहेको हुन्छ । प्रेमरस र श्रृङ्गारिक अनुभूतिको भाषिक अभिव्यञ्जनालाई गजलको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने गरिए तापनि अहिले समसामयिक विषयवस्तुलाई पनि गजलको रूपमा पोख्न थालिएको छ ।

रसुवाका धेरै साहित्यिक स्रष्टाहरूले गजल लेख्ने गरेका छन् । विसं २०६३ मा 'एक्लो कुसुम' नामक गजल संग्रह प्रकाशन गरेर रसुवाको महिला स्रष्टाको इतिहाँस निर्माण गर्न लहरेपौवामा जन्मिएका सुमित्रा पौडेल सफल हुनुभएको छ । गजल सिर्जना गर्ने धेरै स्रष्टा रसुवामा भएपनि कृति प्रकाशनमा सायद उहाँको यो कृति नै रसुवाको पहिलो कृति हुनसक्छ ।


जीवनको आरोह अवरोह वा भोगाई, मानवीय संवेदना, प्रेम वा प्रणय र देशभक्तिको भाव समेटिएको एक्लो कुसुम रसुवाको अनुपम उत्पादन हो । गजलका संरचनामा रहेर रचना गरिएका गजलहरू गजलकारका जीवनका भोगाई हुन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । कृतिमा काफिया, रदिफ, मतला, तखुल्लस, मकता, मिसरा -मिसरा ए उला, मिसरा ए सानी) सेर जस्ता गजलका संरचनालाई अँगालिएको पाइन्छ ।

'एक्लो कुसुम' कृति रसुवाली साहित्यकार वा महिला साहित्यकारको क्षेत्रमा पहिलो उदय मान्न सकिन्छ । छपन्न श्रृंखलामा सिर्जना भएको उक्त कृतिमा कृतिकारको जीवनको उकाली ओरालीका बिम्ब, जातिय विभेद, देशको अवस्था, अधिकारका कुरा, प्रेमविरह वा मिलन बिछोडका विषयवस्तुलाई प्रतिबिम्बित गरिएको छ । जस्तै :

व्यर्थ छ यो जीवन जगत् कस्को लागि बाँचु किन ?
ओइलिएको फूल जस्तै यौवन मैले साँचु किन ?

टाढिँदै पो गयौ तिमी प्रेमको डोरी टुक्राएर
सन्तुष्ट छौ तिमी त्यसै मैले मात्र गाँसु किन ?

लाज मर्म पचाएर अर्कैतिर धाउँछौ अरे
तिमी बाँच्छौ सयलमा माया साँची राँखु किन ?

बढाउँदै पाइलाहरू जान्छौ अझै पर पर
घृणित बन्दै त्रि्रै सामु मलिन हाँसो हाँसु किन ?

चट्टानसँगै जुधेपनि समुन्द्रपार गर्छु अझै
बिनासित्तै मुटुभित्र तस्वीर त्रि्रो टाँसु किन ? (पैंतालिस)

यस्तै यस्तै धेरै गजलहरूबाट अत्यन्त सरल रस आस्वादन गर्न पाइन्छ एक्लो कुसुममा । गजलको सामान्य संरचनाका आधारलाई अँगाल्दै गजलहरू अध्ययन गर्दा ५६ गजलमध्ये २६ वटा गजलमा कतै पनि खोट लगाउने ठाउँ छैन । बाँकी ३० वटा गजलहरूमा कतै काफिया दोहोरिएका छन्, कतै आँशिक काफियाको प्रयोग भएका छन् । विषयवस्तुको उठान (मिसरा ए उलाको प्रयोग) गर्न सक्षम सुमित्राले सरल र स्वभाविक रूपमा विष्यवस्तुको उठान गर्नुभएको छ । अघिल्लो सेरमा उठेका विषयवस्तुको र्समर्थन र आगामी मिसरामा आउने भावको संकेत राम्ररी प्रयोग भएको पाईन्छ ।

गजलका तत्वहरूलाई अँगाल्दा अँगाल्दै कतिपय रचनामा गजलको अनिवार्य तàव वा रूप 'काफिया' लाई त्यति ध्यान दिन नसकेको पाइन्छ । गजलको अनिवार्य तत्व काफियाको प्रयोगमा मतलब गर्न नसक्दा गजलकारको कृति अलि गुणस्तरीय बन्न सकेको छैन । कतिपय गजलमा काफिया दोहोरिएका छन् । शब्द शैली, भाव अत्यन्त राम्रो हुँदाहुँदै काफियालाई राम्ररी प्रयोग गर्न नसक्दा एक्लो कुसुमका ३० वटा गजलहरूले गजलको स्वरूप धारण गर्न सकेका छैनन् । जस्तै :

जिन्दगीको दोसाँधमा पीडा हाँसो घोल्दापनि
झस्की रून नपाइने रे भित्री मन पोल्दापनि ।

भित्रभित्रै गुम्सिएको कलहको डँडेलो छ
माफीसम्म पाइएन आफ्नो गल्ती खोल्दापनि

आफैंलाई नचिनेर घृणा पोखें अरूतिर
कैंची राख्छन् मनभित्र यथार्थलाई खोल्दापनि ।

खाडलमा परिंभने पुरिदिन्छन् माथिबाट
ब्रि्रन पो जाँदो रैछ सम्हालेरै बोल्दापनि ।

ऐना हेर्छु प्रतिबिम्ब टुक्रिएको मात्र देख्छु घृणित छु अरूसामु अङ्गार भै जल्दापनि ।। (एक) माथिको गजलको पहिलो सेरको मिसरा ए उला वा पहिलो हरफमा विषयवस्तुलाई राम्ररी उठान गरिएको छ । हरेक सेरको दोस्रो हरफ वा मिसरा ए सानीमा पहिलोको मिसराको र्समर्थन र आगामी मिसराको भाव प्रस्तुत गरिएको छ । दोस्रो सेरमा प्रयोग गरिएको काफियालाई पुनः तेस्रो सेरको मिसरा ए सानीमा दोहोर्याइएको छ । गजलमा यसरी काफिया दोहोर्याउन पाइदैन । अन्तिम सेरमा प्रयोग गरिएको 'जल्दापनि' -काफिया) आँशिक रहेको छ ।

माथिल्ला सेरमा जस्तै गाउँदा उस्तै हुने काफिया वा स्वर र व्यञ्जनको एकरूपता भएको शब्द खोजेर प्रयोग गर्नु अनिवार्य रहन्छ । आँशिक वा स्वर र व्यञ्जनको एकरूपता नभएको काफियाको प्रयोग गर्नु गजलको छन्द बिगार्नु हो । 'अपि मास मसं कर्ुयात् छन्दोभङ्गं नकारयेत' (बरु 'मास' शब्दलाई 'मसं' बनाइयोस् तर छन्दको नियम भङ्ग नगरियोस्) भन्ने मान्यता साहित्यकारहरूमा रहेको हुन्छ । यसैको आसपासमा रहेर वा छन्दबद्ध रूपमा सिर्जना गर्नु नै साहित्यको सम्मान र संरक्षण हो । अरूभन्दा फरक वा भौजाहा प्रवृत्तिका मानिस देखेमा त 'छन्द न बन्द' को भन्ने चलन छ, त्यसैले कविता वा गजल निश्चय नै छन्दमा रहनु पर्दछ । यो र्सवव्यापी मान्यता हो ।

तर जे होस् पौडेलको प्रेमविरह र जीवनका उकाली ओरालीका अनुभूतिले भरिएको कृति 'एक्लो कुसुम' उदाहरणीय प्रकाशन हो । कृतिमार्फ् पौडेलले साहित्यक्षेत्रमा गर्नुभएको योगदान अवश्य अनुसरणीय छन् । विविध समस्याका वावजुद आफ्ना मनका तरङ्ग वा भावलाई कृतिका रूपमा प्रकाशन गरेर साहस देखाउने गजलकारमा अझै उन्नती र छन्दोबद्ध सिर्जनाको लागि हार्दिक कामना गर्नैपर्छ । युगान्तर प्रकाशनमार्फ् बट्टार युवा क्लबले प्रकाशन गरेको यो कृति साहित्यको एक कुनामा अटाओस् वा रसुवाली साहित्यको इतिहाँसमा यसले स्थान प्राप्त गरोस् । लय, विधान वा छन्द जे भनेपनि कविता वा गजलका सैद्धान्तिक मान्यतालाई अंगीकार गरी अनुशासनमा रहेर साहित्य सिर्जना गर्नको लागि पौडेल जस्तै अन्य र्सजगहरूलाई पनि प्रेरणा मिलोस् ।

अन्तमा, गजलकारले - गगनभन्दा मेरो कृति अझ धेरै तल होला, तैपनि साहित्यमा 'एक्लो कुसुम' मल होला- भने जस्तै रसुवाली स्रष्टाको निम्ति एक्लो कुसुम मार्ग दर्शन होस्, यही शुभकामना ।
vhmnbvmn

मर्मस्पर्शी, व्यवहारिक र उत्कृष्टताको थोत्रो घुम

डा. सत्यराज थपलिया को कृति समीक्षा
अंक १९ -फागुन ७ २०६७

विसं २०५१ सालमा मामाको आग्रहमा हिमवत खण्डको भागवत प्रवचनका क्रममा डा. सत्यराज थपलिया विरामी पर्नुभएको थियो । सिटामोल खाएर ९ दिनसम्म भागवत प्रवचन गरेका थपलिया घर फर्कदा लौरो टेकेर फर्कनुभएको थियो । घरमा पुगेपछि धर्मपत्नीले यस्तो विरामी पर्दा पनि सप्ताह भन्नुपर्ने भनेर गाली गरेपछि उनको मनमा म अब काम नलाग्ने थोत्रो घुम जस्तो भएछु भन्ने सोचेर उनको मनमा त्यस क्षणको साहित्य सिर्जना गर्ने महशुस हुँदा यो थोत्रो घुमको सिर्जना भएको हो । १३ वर्षको उमेरदेखि थपलियाले नेपाली भाषा साहित्यमा निकै योगदान पु¥याउनु भएको छ ।

विसं २०६३ सालमा श्रीमती रमादेवी थपलियाले प्रकाशन गर्नुभएको उक्त थोत्रो घुम लघुकाव्यमा १११ श्लोक रहेका छन् । उमेश पाण्डेले सम्पादन गर्नुभएको उक्त कृतिलाई न्यू कला अफसेट प्रेस, पुतलीसडकले मुद्रण गरेको छ । अनुष्टुप छन्दमा निगालोको जंगली जीवनदेखि घुम बुनेर प्रयोग गरी थोत्रो हुँदासम्मको एक चक्रलाई विश्लेषणात्मक चित्रण गरिएको छ । बृद्धावस्थामा मान्छेले भोग्ने समस्या र थोत्रो घुमको अवस्थालाई कविताका माध्यमबाट साहित्यकारले साह्रै सहज र सरल तरिकाबाट प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।

भीर पाखा पखेरामा पहिले टुस्स टुसाउँदै
जन्म भो वनमा मेरो सर्वोच्च चाहना लिदै
मालिङ्गो अथवा चित्रे निगालो नाम पाउँदै
दुःखै दुःख सही धेरै वनैमा हुर्किएँ कठै ।।


लघुकाव्यको सुरूवातमा कविले निगाले जीवनको कुरा उठाउनुभएको छ । निगालोको जन्म हुँदा ठूला चाहनाका साथ भएको र मालिङ्गो, चित्रे र निगालो नाम रहेको विषय उल्लेख गरिएको छ । निगालोे वनमा हुर्कदै गर्दा परेका विपत वा कष्ठलाई पनि असाध्यै मार्मिक तरिकाबाट कवितामा प्रस्तुती गरिएको छ । हुरी, वतास र हुन्डरी चल्दा दुःख र दुर्दसा खपी झाँगैमा मुन्टिदै बसेको र ग्रीष्मको चर्को घाममा पसिना बगाउँदै जंगली जीवन बिताएको कुरा प्रतिविम्वित गरिएको छ । जंगलमा आगो लाग्दा आमाबाबु मरेका र आफूमात्र बाँचेको कुरा उल्लेख गरिएको छ ।

पानी मुसलधारे त्यो दर्कन्थ्यो बरखाभरि
रुझ्थें म त्यसमा कोही भन्दैनथे कठैभरि
शरद्मा पनि क्वै शान्ति मैले पाइन क्वै दिन
घाँसी आए अहो मेरो सक्थे मुन्टै उडाउन ।।

जंगली जीवन बिताउने क्रममा मुसलधारे पानीमा कसैले पनि कठै नभनेको र अझै मान्छे आएमा मुन्टै उडाउने गरेका वेदनाको चित्रण सरल र जीवन्त रूपमा गरिएको पाईन्छ । हेमन्तको बढ्दो जाडोमा कक्रदै दुःखित भएको लुगलुग काम्दै तुसारो, शीतको ठाटोमा जीवन बिताएको प्रतिविम्व कवितामा गरिएको छ । गाई बाख्रा र अरू रोगको प्रकोपको अवस्थालाई कविले यसरी चित्रण गर्नुभएको छ ।

गाई, बाख्रा गई मेरै मुन्टा, पात चपाउँथे
ख्वैरा लाग्थे सुँढे कीरा शत्रुले झन् सताउँथे
प¥यो बिताउन मैले सँधै जंगली जीवन
त्यसैले असिनाद्दारा चुटिन्थें म कुनै दिन ।।

कवितामा निगालोको साथी जंगली भालु, बाँदर भएको र त्यसबाट कुसंगत हुँदा आत्मज्ञान नभएको तथा दैवले नै हाँसी खुसी भएको देख्न नचाहेको कुरा उल्लेख गरिएको पाईन्छ । अन्त्यमा मान्छेले धारिला हँसिया वा खुकुरीले काटेर सजीव जीवन नष्ट गरेको विषयलाई सरल शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ । निगालोलाई मान्छेले घरमा लगेर चोया बनाएको विषयलाई साहित्यकारले यसरी प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।

हाँगाबिँगा सबै खुर्की पारी सरासरी
भारी बाँधी खुसी साथ लगे मानवले पछि
हत्याराले सरी चक्कु, कर्द वा धारिलो छुरी
लिएर नरले मेरै चिरे त्यो देह चर्चरी ।।

यसरी चिरेर गिद्रा, बाता बनाउँदै घाममा सुकाएर राखेको र पछि पानीमा भिजाएर घुम बनाएको विषयलाई कवितामा प्रस्तुत गरिएको छ । प्वालैप्वाल भएको घुम बनाएर भोर्लो वा सालको पात छापेर बनाएको वस्तुलाई मान्छेले घुम भनेर नामाकरण गरेको कुरालाई कविले यसरी प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।

डोरी वा पाटको राम्रो उझिण्डो ढाड बाहिर
लगाए भित्र त्यो मुडुलो पनि आखिर
गरे न्वारन मान्छेले मेरो नाम यही रह्यो
कतै घुम, कतै स्याखु, छतरी मुहुना अहो ।।

जिउँदो छँदा परोपकारको इच्छा भएको र मानिसले सजीव देह विनास गरी घुम बनाएपछि परोपकार गर्न पाएर निगालो खुसी भएको आभास पनि कवितामा पाईन्छ । बर्खाको ओडोलाई सुरक्षित गर्न पर्छ भन्दै भिजेमा भार वा घाममा सुकाएको, युवतीहरूले काँखी च्यापेर लिएको दिनको स्मरण पनि त्यहाँ गरिएको छ । बर्खा बित्दै गर्दा अर्का सालको लागि सुरक्षित गरेर राख्ने गरेको सम्झना पनि त्यहाँ गरिएको छ । धेरै वर्ष प्रयोग गरेपछि थोत्रो वा बुढो भएको कुरालाई कविले यसरी पोख्नुभएको छ ।

हप्ता, पक्ष बिते कैंयौं मैना, ऋतु चिप्लिए
घाम, पानी खपें धेरै वषौं वर्ष त्यसै कुदे
बन्दै गएँ पुरानो म बूढो भैकन आखिर
शक्तिहिन भएँ ज्यादै घट्न गै बल बर्कत ।।
यसरी बूढो भएपछि मूल्य र मान्यता घट्दै गएको र बालकदेखि बृद्धासम्म सबैले प्रयोग गर्ने गरेको घुमलाई प्लाष्टिक वा छाताले लोकप्रियता घटाएको कुरा पनि कविले प्रस्तुत गर्नुभएको छ । सुन्दर र सस्ता ओढाउले घुमको अपहेलना भएको र काम सरेपछि मान्छेले पुराना गुण बिर्सेको पनि कवितामा देखाइएको छ । अरू नै वस्तुको उपस्थितले घुम लिएर हिँड्न मान्छेले लाज मान्ने, कालो मैलो घुम वरपर नै नराख्ने, आँखाको कसिङ्गर बनेको, बाख्राका पाठा वा कुकुरले घुममा नै तुक्र्याउने गरेको पनि कविले व्यक्त गर्नुभएको छ । हरिया झिंगा, कुखुरा, बिरला, साङ्ग्ला, भुसुना, सुंगुर, कागलगायतले पनि बूढो भएपछि हेला गर्ने गरेको पनि कवितामा उल्लेख गरिएको छ ।

मान्छेको जीवनलाई घुम वा निगालोको जीवनसँग अत्यन्तै सरल र मीठासपूर्ण शैलीमा वर्णन गर्न साहित्यकार डा.थपलिया सफल हुनुभएको छ । मर्मस्पर्शी भाषा, मीठा शब्द, अलङ्कार, रस र शास्त्रीय छन्दले कविको कविता उत्कृष्ठ रहेको पाईन्छ । कविको कविताले साँच्चिकै भावविभोर बनाउँछ र यथार्थताको चित्रण गर्छ । पाठकलाई प्रत्येक कविताले संवेदनशील पनि बनाउँछ । बालकदेखि बृद्धासम्म सबैलाई मन पर्ने यो ‘थोत्रो घुम’ लघुकाव्य साहित्य संरक्षण र संवद्र्धनमा एउटा कोसेढुंगा बन्न सक्छ । कविको कविता पढ्ने पाठक यो कुरा निश्चित हुन्छ कि यस्ता खाले सिर्जनाले समाजलाई नै कर्तव्यनिष्ठ बनाउन सक्छ ।

नचम्केका आगोहरू

रसुवा खबर वर्ष १, अंक ८, २०६७ मंसिर १८ गते शनिवार
रसुवा खबर साप्ताहिकको प्रकाशनको पर्ूवार्द्धमा वा पहिलो अंकमा 'आवर्तन' स्तम्भ अर्न्तर्गत प्रधान सम्पादक पं नारायण देवकोटाले 'सेपिलामा बिलाएका रसुवाली स्रष्टाहरू' को विषय उठान गर्नुभएको थियो । त्यसैको लगत्तै सनर्राईज युथ क्लब, रूप्सेपानीले आयोजना गरेको विजया दशमीको शुभकामना आदानप्रदान कार्यक्रममा जाँदा एउटा भर्खरैको माधव तिमल्सिना नामका रसुवाली स्रष्टा फुत्त कविता वाचन गर्न आईपुगेछन् । क्लबले बनाएको आकर्ष मञ्चबाट विभिन्न गीतहरूका प्रस्तुतीका मध्ये भागतिर साहित्यको सबैभन्दा जेठो विधा 'कविता' को प्रवेशले केही क्षण हाम्रा मन रमाए । कविता वाचन गरिसकेपछि ती भाई मञ्च बाहिर केही प्रफुल्ल मुद्रामा देखिए । केही मान्छेसँग ती भाई आफैं परिचय गर्दै थिए । म पनि ती भाइनिर पुगेँ । तिनको र मेरो पनि कुराकानी भयो । म रसुवा खबर पत्रिकाको मान्छे भनेपछि उनको एउटा साहित्यको कोसेली 'नचम्केका आगोहरू' मेरो हातमा थमाउँदै समीक्षा लेखिदिन अनुरोध गरे र मैले हुन्छ भनें । यस पहिला नै उनको त्यो कृति बजारमा कतै झुण्ड्याइएका थिए, विरलैले हेरेका थिए पसलमा बसेर तर उनको कृति कसैले पनि किनेका थिएनन् ।

पुस्तक समीक्षाको पर्खाइमा रहेका ती कलिला स्रष्टाको आग्रहलाई हाम्रा अखबारले सम्मान गर्नुपर्छ । आफ्नो सिर्जनालाई काव्यात्मक व्यवस्थापन गर्नु र अखबारमा प्रकाशन गर्नु उत्तिकै महत्व छ । साहित्यप्रेमीले सञ्चारको माया गर्ने र सञ्चारमाध्यमले साहित्यको माया गर्नुपर्छ । रसुवामा देखिएका कविको कृति हर्ेदा र कविको मुहार नियाल्दा सामान्य परिवार, गरिव बस्तीका धरातलमा उभिएका ती आँकुरामा अथाह साहित्यिक विम्वहरू छन् भन्ने आभास पाइन्छ । सेपिलामा बिलाएका छैनन्, तर उम्रदै गरेका कलिला विरूवा पलाउदै गर्दा सेपिन दिनुहुँदैन । 'रसुवाली कवि' भनेर उनको नामको पछाडि लेखिएको थियो । सानै उमेरमा ती स्रष्टामा निकै साहित्यिक तरंङ्गहरू रहेछन् । पुस्तकलाई हातमा लिँदा राजनीतिक भावनामा रहेको आभास पाइन्छ । कविमा दलीय प्रशिक्षण छ कि भन्ने पनि लाग्न सक्छ, तर कविको सिर्जना चेतनामूलक, व्यवहारिक र यथार्थपरक छन् । कुनै कविता, कुनै मुक्तत त कुनै गजलका रूपले पुस्तकमा प्रस्फुरण रहेको पाईन्छ । लघुकथा, मनोवाद, नाटक, हाइकु, ज्ञानमञ्च, चुट्कीलाजस्ता सिर्जना विधाहरू पुस्तकमा प्रस्तुत भएका छन् । पुस्तकका आधाआधी शर्ीष्ाकहरूबाट भने राजनीतिक बिम्ब प्राप्त गर्न सकिन्छ । तर राजनीतिक दलले ती कलिला मुनालाई साधनको रूपमा प्रयोग नगरोस् । र्सजगका रूपमा सम्मान गरोस् ।

तिमल्सिनाले कृतिका केही अंशबाट जनयुद्धका एक दशकमा देशमा देखिएको इन्द्रेणीलाई प्रतिबिम्बित गर्न खोजेका छन् भने केही प्रस्तुतीबाट चेतना प्रवाह गर्न खोजेका छन् । चर्चामा आएको जलवायु परिवर्तन, खँदिलो जनसंख्या, सामाजिक विकृति जस्ता विषयमा चेतनामूलक साहित्यिक प्रवाह गर्न पनि कवि सफल भएका छन् । 'रिमिक्स' शर्ीष्ाकमा छिमेकी देश भारतसँगको सम्बन्धको अर्थ जान्न मन लागेको कुरा र सीमा लुटिएको प्रतिबिम्ब गरेका छन् । राष्ट्रियताको विषयमा पनि कविले धेरै बुझेका रहेछन् । कवितामा अधिकारका कुरा पनि उठेका छन् । कुनै शब्दहरूलाई चाहिँ प्रयोग कम गर्दै जानुपर्ने देखिन्छ । 'उठ नारी उठ' भन्ने शर्ीष्ाक अर्न्तर्गत महिला अधिकारको विषयलाई उठाउन खोजिएको छ । तर सामाजिक तथा लैङ्गकि समानताको विषय प्रवाह गर्न जोड दिनर्ुपर्छ । राष्ट्रियमात्र नभई अन्तर्रर्ााट्रय विषयवस्तु पनि कवितामा पोखिएका छन् । कविको लक्ष्य आफैंले निर्धारण गरेका छन् । आफूलाई साहित्यकारकै रूपमा चिनाउनमा नै सबै र्समर्पण गर्नेर् इश्वरसँग पर््रार्थना गर्छन् । कविमार् इश्वरीय भक्ति पनि रहेको पाईन्छ । साहित्य सिर्जना गर्ने र यो धरातलमा दर्ुइ खुट्टा टेक्नको लागि रोजगारीको आवश्यकताको महशूस कविले गरेका छन् । कृतिमा शुद्धाशुद्धी गर्नुपर्ने धेरै देखिएका छन् । कम्प्युटरमा टाइप गर्दा कविको कविता अशुद्ध भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

रसुवा जिल्ला धैबुङ गाविस १, बेतिनीमा २०५१ साल भदौ १५ गते जन्मिएका तिमल्सिनाको यो कृति बाहेक अन्य कृतिहरू पनि रहेछन् । केही काव्य प्रकाशित रूपमा त केही पाण्डुलिपीको रूपमा रहेका छन् । त्यो हत्यारेा विदेशतिर, नयाँ साहित्य वस्ती, रक्तिम देशभक्त जस्ता कृति छन् भनेर पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ । काठमाडौको सडकमा कविता गाउँदै गर्दा उनका काव्यलाई कलंकी- १४, काठमाडौका हेमकान्त पराजुलीले प्रकाशन गरिदिएका रहेछन् । रसुवाका कन्दरा र ढाँडमा उदाउँदै गरेका नवीन साहित्यप्रेमीको प्रतिभालाई पराजुलीले सम्मान गरेका छन् । पराजुलीको सराहनीय सहयोगले पराजुली जस्तै रसुवालीलाई घच्घच्याउँन सक्छ या सक्दैन, त्यो भविष्यले बताउला । हेमकान्त जस्तै धेरै पराजुलीहरूले रसुवाको साहित्यिक विकासमा सहयोग गरून् । तर माधव तिमल्सिना जस्ता अरू सेपिलामा बिलाएका रसुवाली स्रष्टाहरूलाई सन्देश जाओस् - सिर्जनामा थकाई नमारौं, तपाईले लेख्नुभयो भने सिर्जना र र्सजगको खोजी हुन्छ । अथाह साहित्यिक सम्भावना भएका माधव तिमल्सिनाको साहित्यिक प्रगतीको कामना छ । कक्षा १० मा अध्ययन गर्दै गरेका कविमा उच्च शिक्षामा नेपाली भाषा साहित्यको अध्ययन भयो भने रसुवामा साहित्यकार भनेर चिनिन सहयोग पुग्दछ । रसुवाको संस्कृति, प्राकृतिक सम्पदा, पर्यटकीय विकास, सामाजिक मेलमिलाप, द्वन्द्व रूपान्तरणका चेतना दिने खालको कोसेली सिर्जना गर्ने पाटोमा कविको पाइला अघि बढोस् । साहित्य सिर्जनाबाट समुन्नत समाज निर्माण गर्न सहयोग पुर्याओस् । कविमार्फ वातावरण संरक्षणमा चेतना प्रवाह गर्ने खालका सिर्जना प्रस्फुरण होस् । परिवर्तनको संवाहक बन्न कविलाई शुभकामना दिदैै जलवायु परिवर्तनको विषयमा चित्रण गर्न खोजिएको कविको यो गजलका साथ जदौ !

ओजन तहको प्वालबाट सूर्यको हानीकारक ग्यास छिर्दैछ धर्तीमा
अनावृष्टि, अल्पवृष्टिले राक्षस बनी बनी पिर्दैछ देशमा ।

हिमालयका हिँउ पग्लदैछ, हाम्रो तालहरू सदाका लागि सुक्दैछन्
जलवायुको निहुँ गरी बाढीपहिरो, महाभूकम्प फिर्दैछ धर्तीमा ।

जनसंख्या बृद्धिले सहरीकरण र वनविनासले प्रसय पाउँदा
ज्वालामुखी, भूक्षय अनि प्राकृतिक प्रकोपले चिर्दैछ धर्तीमा ।

प्राणीहरूको साझा घर ब्रि्रेर भवाशेषको रूपमा
प्राणीहरूको लागि प्रतिकूल वातावरण गिर्दैछ धर्तीमा ।

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com