बुढ्यौलीपनको प्रतिनिधि उपहार 'जिजीविषा'

हरेक सिर्जनाका आ-आफ्नै भाव, मर्म र सन्देशहरू हुन्छन् । कुनै सिर्जनामा राजनीतिक भावहरू हुन्छन् त कुनैमा दार्शनिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय भावहरू हुन्छन् । अथवा हरेक कृतिमा केही न केही भावहरू हुन्छन् । धेरै अभ्यास र साधनाबाट मात्र र्सवपक्षीय भाव भएको कृतिको सिर्जना गर्न सकिन्छ । सिर्जना युगले विश्वास गर्ने, भर गर्न मिल्ने तथा यथार्थतामा आधारित हुनु पर्दछ । डा. सत्यराज थपलियाको गीतिकाव्य 'जिजीविषा' यस्तै धेरै भाव तथा सन्देश, युगसापेक्ष तथा यथार्थतामा सिर्जिएको कृति हो । कृतिको 'जिजीविषा' भन्ने शीर्षक नामकरण गरिएकोबाट पनि यो कृति जीवन भोगाई वा बुढ्यौलीपनको गतिलो उपहार हो भन्न सकिन्छ ।

बुढ्यौलीको व्यथा, धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीप्रतिको सन्देशमूलक तथा तीखो प्रहार नै उक्त कृतिको मर्म वा भाव हो । लोक लयमा सिर्जित जिजीविषाका हरेक श्लोकको पहिलो, दोस्रो र तेस्रो पाउमा धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्प्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीको वास्तविक विश्लेषणात्मक प्रस्तुती पाइन्छ भने हरेक श्लोकको चौथो पाउमा बुढेसकालको व्यथा वा विविध वेदनामा पनि मान्छेले बाँच्ने इच्छा गर्छ भन्ने भावलाई  प्रस्तुत गरिएको छ । बुढ्यौलीको भोगाई र समाजमा भएका यथार्थतालाई चित्रण गरी सिर्जिएको 'जिजीविषा' साधनशील, मार्मिक तथा व्यवहारिक विषयवस्तुको दरिलो उठान हो । जसले जिजीविषा अध्ययन गर्छ उसले त्यहाँ साँच्चिकै आफ्नो जीवन पाउँछ वा मानवको बुढेसकालमा भइरहेको व्यवहारिक पक्षलाई अवश्य पाउँदछ ।
पश्चिमी एक विद्वान बेकेनले भनेका थिए 'कुनै कृति चाख्नका लागि हुन्छन्, कुनै कृति निल्नका लागि हुन्छन् त थोरै मात्र कृति चपाउन र पचाउनका लागि हुन्छन् ।' डा. थपलियाको 'जिजीविषा' सहजै चपाउन र पचाउन सकिने कृतिको रूपमा रहेको छ । जीवन भोगाई धर्म, दर्शन, संस्कृति, सामाजिक तथा पारिवारिक व्यवहार, राजनीतिक अवस्था, देशमा व्याप्त हत्या, हिंसा, लुटपाट, अपराध, विसंगति, महंगीको विषयवस्तुमा जे कुरा भइरहेका छन्, त्यही विषयवस्तुको चुस्त दुरुस्त प्रतिबिम्ब कृतिमा छ त किन पचाउन गाह्रो पर्थ्यो र !
कृतिको बारेमा लेखिरहँदा नमुना श्लोक प्रस्तुत गर्न ज्यादै गाह्रो महसुस हुन्छ । धेरै राम्रा विषयवस्तुबाट थोरै राम्रा वा नमुना छनौट गर्नु गाह्रै भएपनि विषवस्तुको परिचयमा ती श्लोकहरू अपरिहार्य रहेका हुन्छन् । त्यसैले यस कृतिमा उठान भएका र सकेसम्म धेरै मर्म तथा भावलाई स्वः उदाहरण प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ । डा. थपलियाको यस कृतिको अर्को एउटा र यहाँ भन्न छुटाउन नहुने विषयवस्तु भनेको हरेक श्लोकले त्यसको भाव स्वत : दिन्छन् अर्थात् कुनै पनि श्लोकले भन्न खोजेको भाव विना उदाहरण, विना व्याख्या बुझनलाई कुनै मुश्किल नपर्ने खालको छ । त्यसैले पनि यो कृति चपाउन र पचाउनको लागि सम्भव भएको छ ।

झुसिल्कीरो तुल्य बूढो छोए चिलाउँछ
भित्रभित्रै चित्त फाटे कल्ले सिलाउँछ ?
'टाल्नुभन्दा फाल्नु राम्रो' भन्छन् रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

धूलो धुँवा जताततै फोहोरको थुप्रो
गनाउने सहरमा आफू भई कुप्रो
नाक थुनी बस्नैपर्छ व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

हत्या, हिंसा जताततै दिउँसै लुटपाट
आपसमै भिडन्त भै भयो काटाकाट
खबर यी सुन्नैपर्छ व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

लोडसेडिङ/शुल्क दुबै बढ्छ बारम्बार
बत्ती कल्यै बल्ने हैन, सँधै अन्धकार
उद्योगधन्दा बन्दै भए व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

नेपालका नेताहरू हलो अड्काएर
गोरु चुट्ने हली जस्तै ज्रि्रो पड्काएर
फोस्रो भाषण मात्रै गर्छन् व्यर्थै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

ऐलेसम्म जे भए नि भयो अबदेखि
अहङ्कार, लिँडेढिपी, छोडी सबै सेखी
मिलीजुली शान्ति खोज भन्दै रातोदिन
मेरो मन बाँच्ने इच्छा गर्छ अझै किन ?

डा. सत्यराज थपलियाको यो कृतिमा यस्तै भाव र सन्देशहरू रहेका छन् । यस पुस्तक अध्ययनबाट पक्कै पनि पाठकमा चेतना जागृत हुने कुरामा शंका रहँदैन । जिजीविषा १ देखि ६६ सम्मका भागमा व्यवहारिक र देखिएका विषवस्तु मात्रलाई समेटिएको छैन, त्यहाँ अब त्यस्ता अव्यहारिक तथा विसंगतिपूर्ण विषयको  न्यूनीकरण  वा अब यस्तो हुनुपर्दछ भन्ने खालको भावनाको कामना गरिएको छ ।  निष्कर्षस्वरूप लेखिएका ती कामनाले पक्कै पनि जनमानसमा ज्ञान, प्रेरणा र मार्ग निर्देशित गर्छ भन्नेमा विश्वास गर्न सकिन्छ ।

प्रणय सन्देश, विदा, श्रीमतीको चिठी, वैलिएको फूल, थोत्रो घुम जस्ता कृतिको सफल प्रकाशन पछि यो कृति वि.सं २०६६ सालमा छापिएको हो । यो कृतिको आवरण चित्र उदेश पाण्डेले तयार गरेका हुन् भने प्रकाशन रमादेवी थपलियाले गरेकी हुन् । शुभदृष्टि छापाखानाद्वारा मुद्रित यो कृतिमा ७६ पेज रहेका छन् ।

रसुवाली लेखक र प्रतिभा पुरस्कार

‘जैविक विविधता संरक्षण’ ठूलो अक्षर र त्यसको मुनितिर सानो अक्षरमा ‘पर्यटन विकासमा धर्म संस्कृति’ नामाकरण गरी गोसाइँंकुण्डमा ढ्याङ्ग्रो बजाएर नाँचेको झाँक्री र तीन स–साना संस्कृति झल्काउने चित्राड्ढिक पुस्तक हातमा पर्ने बित्तिकै लेखक को रहेछ भनेर जिशासा जाग्यो, हेरेँ । पुस्तकको नामको सिधा माथि दुबैतर्फका चित्रमा आँखा परे । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज र यसको सहयोग आयोजना संस्था डब्लुडब्लुएफको लोगो अंकित पाएँ । झट्ट हेर्दा प्रकाशन, लेखन दुबै ती कार्यालय हुन् की । पुस्तक पल्टाउँदा पाएँ लेखक परिचित दाजू फूर्पा तामाङ रहेछन् ।

आवरण पृष्ठमा फूर्पा तामाङ नलेखेर किन कञ्जुस्याईं गरे होला भन्ने ठानें । लेखक फूर्पा तामाङ जस्ता लेखक रसुवाली भूमिले अहिलेसम्म उतार्न सकेको छैन । गहन विषयवस्तु जस्ताको तस्तै उतार्नु उनको विशेषता नै हो । पुस्तकका पछिल्लो आवरणमा प्राय लेखकको परिचय हुन्छ, तर यसमा चौंरी गाई चरेको आवरण । त्यसैले पनि यो पुस्तक भिन्न छ ।

रसुवा खबर साप्ताहिक एक वर्ष पहिलेदेखि प्रकाशनमा थियो । लेखाईमा सह–सम्पादक भए पनि काम सम्पादककै निभाएको थिएँ । सम्पादन गर्दागर्दै रोकी यहीँ पुस्तकमा एकटक भएछु ।

पुस्तक हेर्दै गर्दा बीचबीचमा युवा प्रतिभा, वातावरण पत्रकारिता पुरस्कारलाई सम्झिएँ । लाग्यो यो पुस्तक यही हैसियतको छ । र ढुक्क थिएँ एकदिन पुस्तकले राष्ट्रिय सम्मान पाउनेछ ।
 
हामीकहाँ यस्तो विषयमा कमै चर्चा हुन्छ ।सानो जिल्ला बौद्धिक क्षमताका मानिस भएपनि मूल्याड्ढन गर्ने परम्परा कम छ । यदि भइहाल्यो भने पनि जीउडाल र मान्छे हेरेर सम्मान गर्ने गरेको देखिएकै हो ।

लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनामार्फत् यस क्षेत्रका जैविक विविधतालगायत तामाङ संस्कृतिको विषयमा अध्ययन गर्ने जिम्मा पाएका फूर्पा तामाङले अध्ययन प्रतिवेदन मात्र दिएनन् यसलाई पुस्तकको रुप दिए । जुन सबैले पढ्ने सामग्री बन्यो । यसलाई सघायो मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाले । पुस्तकमा तामाङले जुन अन्तरवस्तु उतारेका छन् सो कुरा बौद्ध तथा हिन्दु धर्मग्रन्थमा समेत् सायदै नहोलान् ।

भोलिपल्ट पत्रिका निस्कने दिन । सबै काम छोडेर म हतारहतार समीक्षा लेख्न थालेँ । केही लेख्नु अघि शीर्षक चयन मेरो प्राथमिकतामा पर्छ । पुस्तकले रसुवाका तामाङ जातिको नालीबेली समेटेकाले पनि ‘इतिहाँस निर्माणमा सहयोगी पुस्तक’ शीर्षकमा समीक्षा लेखेँ । (जुन् यही ब्लगमा पनि छ , यहाँ क्लिक गरी पढ्न सक्नु हुनेछ । )

रसुवा खबर जिल्लामा एक मात्रै थियो, (हाल बन्द छ) । (अनलाईनमा भने छ www.rasuwakhabar.com _) शनिवार प्रकाशन हुनेहुँदा शुक्रबार नै तयारी सक्नुपथ्र्यो, धुन्चेमा थिएँ । प्रकाशक हेमनाथ खतिवडाले शनिवार बिहानै पिडिएफ फाईल इमेलमा पठाउनु भएछ । पत्रिकाको दुई किसिमका बजार थिए । पसलमा किनेर पढ्ने र टाढा हुने तथा प्रविधिमैत्री मानिसहरूले इन्टरर्नेटमा पढ्ने । पत्रिका नुवाकोटबाट धुन्चे आइपुगेकै थिएन । एकाबिहानै मध्यवर्ती सहयोग आयोजनाका तत्कालीन प्रबन्धक अशोक बाँनियाले फोन गरे । धन्यवाद भने । बुँझे समीक्षा पढिसकेछन् । लेखक तामाङले पनि पत्रिकामा पुस्तक समीक्षा हेरेपछि खुसी भई फोनमार्फत धन्यवाद भन्नुभयो । उहाँ आफैँ लेखक/समीक्षक भएकाले समीक्षा राष्ट्रियस्तरको भएको टिप्पणी गर्नुभयो । मनमनै खुसी लाग्यो । यसलाई धेरै पटक दोहो¥याएर पढेँ ।

पुस्तकमा जानकारीमूलक तथ्यहरू धेरै छन् । पछिल्लो समयमा रसुवाका बौद्धमार्गीहरूमा क्रिश्चियन धर्मको प्रभाव परेको देखिन्छ । केही वर्ष पहिले पत्रकार हेमनाथ खतिवडाले ‘बौद्धमार्गीको गाउँमा गुम्बाभन्दा चर्च धेरै’ शीर्षकमा लेखेका थिए । आयातित धर्मले गाँजेको बेला तामाङ समुदायमा संस्कृति, बोलीचाली, धर्म, परम्परा, रहनसहन तथा भेषभूषालाई पुस्तकले जीवन्त राख्न मद्दत गरेको छ । तामाङ समुदायको धर्म संस्कृतिले पर्यटन विकासमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छ भन्ने विषय मिठास शैलीमा प्रस्तुत गर्नु लेखेको खुबी प्रशंसनीय छ । पुस्तकमा जलवायु परिवर्तनको चुनौतीलाई बौद्ध धर्माम्बलम्बीहरूले जैविक विविधता संरक्षणमा कसरी योगदान पु¥याउन सक्छन् भन्ने विषयलाई शिलशिलेबार उतारेका छन् ।

मैले जुन अड्कल पुस्तक पढ्दा गरेको थिएँ, त्यो सत्य सावित भयो । लेखक तामाङको यही पुस्तकले असार २९ गते क्षेत्रीय सम्मान पायो । मैले नै कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको सूचना अनुसार क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि खबर गरेको थिएँ । पछि थाहा पाएँ उहाँले आवेदन दिनुभएछ ।

असार १९ गते रसुवा सदरमुकाम धुन्चेमा थिएँ ।उनै फूर्पा तामाङको फोन आयो । ‘आजको नागरिक दैनिकमा समाचार छापिएछ, क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कारको लागि मेरो पुस्तक छनोट भएछ’ । लामो कुराकानीपछि मैले व्लगमा राखेको पुस्तक समीक्षा ट्याग गर्दै हार्दिक बधाई लेखिहालेँ । रसुवाको लेखनशैली वा प्रतिभाको लागि यो पहिलो पुरस्कार थियो । हुन त फूर्पा तामाङ जति लेखन शैली भएका प्रतिभाहरू जिल्लाले उत्पादन गर्न सकेको छैन । न त यहाँ सञ्चार माध्यमको नै विकास हुन सकेको छ । हामीले सुरु गरेको रसुवा खबर साप्ताहिक पनि घिस्रिनसमेत नसकी अहिले बन्द छ । जिल्लामा कुनै पनि पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन हुँदैनन् । छिमेकी जिल्ला नुवाकोट सञ्चारमा निकै छलाङ मार्दै छ तर त्यही तुलनामा यो चिन्ताको विषय बनेको छ रसुवामा । भनौ जिल्लाले सञ्चार क्षेत्रको विकास पनि अझैसम्म एक फाँको पनि योगदान पु¥याउन सकेको छैन, यानेकि सञ्चारको विकासमा सक्दो हैसियत र सम्भावना बोकिरहँदा पनि ।

पर्यटन, धर्म संस्कृति, जैविक विविधताको विषयमा गहिरो अध्ययन गरी लेखिएको यो पुस्तकका लेखक फुर्पा तामाङले क्षेत्रीय प्रतिभा पुरस्कार पाएका छन् । चिलिमे जलविद्युत केन्द्रको सेयर रसुवाबासीलाई दिलाउन पर्छ भन्दै सञ्चारक्रान्ति गर्ने एक हुन् उनी । रसुवा महोत्सव २०६८ मा यस्तै योगदानलाई नागरिक समाजले सम्मान ग¥यो । तर, उनी त्यहाँ अटाएनन् । अहिलेका यो सम्मानले उनको आँट पक्कै बढेको छ ।

फूर्पा तामाङ परिवर्तनका एक सम्वाहक हुन् । तर कहिलेकाँही राजनीतिक प्रभावले उनलाई राम्रैसँग छुन्छ । जतिखेर राजनीतिले छुन्छ, त्यतिखेर उनको लेखनशैलीमा राजनीतिक गन्धहरू आउँछन् । सायद अरुलाई के लाग्दो हो, म शुभचिन्तकको हैसियतमा नजिकबाट नियाल्ने भएकोले पनि लाग्छ कुनै राजनीतिक गन्धले फूर्पा जस्तो व्यक्तिलाई नगाँजोस् । केबल नागरिक समाजका सदस्य या लेखक बनिरहुन्, पुरस्कृत तामाङलाई यही शुभकामना ।




ककनी पोष्ट साप्ताहिक, १५ मङ्सीर २०७१ मा प्रकाशित 

Read also at Sajhasabal.com

अपाङ्गको पीडा बुझौं (गीत)
















अपाङ्गको पीडा बुझौं, सहयोग् गरौं आजैदेखि
चारैतिर ढाकिराछ बादल्ले उनीहरूलाई छेकी छेकी ..... उनीहरूलाई छेकी छेकी

अपाङ्गलाई गर्नुपर्छ दिलैदेखि सारै माया
अघि बढ्न मद्धत पुग्छ हिँड्न सक्छन् दाँया बाँया ।
नबोल्नेलाई बोल्न सक्ने बनाउनुछ आजैदेखि
व्यवहारिक् बनाउनुछ उनीहरूलाई भेटीभेटी ।।
प्रेमप्रसाद पौडेल 

अपाङ्गको पीडा बुझौं, सहयोग गरौं आजैदेखि
चारैतिर ढाकिराछ बादल्ले उनीहरूलाई छेकी छेकी ..... उनीहरूलाई छेकी छेकी

यो संसार फूल हो कि या त यहाँ काँडैकाँडा
सम्म छ कि यो धरतीमा होला भनी डाँडैडाँडा ।
छुट्याउन नसक्नेलाई दिनु पर्छ दुईटा नयन्
त पो हुन्छ यो धरतीमा शान्ति, सुख, अमन्, चयन् ।।

अपाङ्गको पीडा बुझौं, सहयोग् गरौं आजैदेखि
चारैतिर ढाकिराछ बादल्ले उनीहरूलाई छेकी छेकी ..... उनीहरूलाई छेकी छेकी

आफैं खान नसक्नेलाई खुवाईदिनु धर्म हाम्रो
फोहोर् भाको भए सुग्घर् गरिदिनु कर्म हाम्रो ।
विचरालार्ई सहयोग् गरे धर्म अर्को गर्नु छैन
स्वर्ग जाने बाटो रोजौं नरकमा पर्ने छैन ।।

अपाङ्गको पीडा बुझौं, सहयोग् गरौं आजैदेखि
चारैतिर ढाकिराछ बादल्ले उनीहरूलाई छेकी छेकी ..... उनीहरूलाई छेकी छेकी

सधैंभरि पिल्सीराछन् पाउँदा पाउँदै यिन्ले पीडा
जीवन यिन्को सहज् होला हाम्ले केही आर्जन् दिँदा
दिनुपर्छ अवसर अपाङ्गलाई दिलैदेखि
सहयोग् गरौं अपाङ्गलाई सँधैभरि भेटीभेटी ।।

अपाङ्गको पीडा बुझौं, सहयोग् गरौं आजैदेखि
चारैतिर ढाकिराछ बादल्ले उनीहरूलाई छेकी छेकी ..... उनीहरूलाई छेकी छेकी


रसुवाली श्रष्टा र भानु जयन्ति

रसुवाली सर्जकका सिर्जना प्रायसः छताछुल्ल हुने गरी पोखिन पाएको थिएन । २०६२ मा नुवाकोट साहित्य महोत्सव हेर्न पाउँदा र रेडियो नेपालको मधुवन कार्यक्रमको नियमित श्रोता बनिरहँदा मानसपट्टलमा रसुवाली साहित्यिक गतिविधिको चित्र कोरिएको थियो । ‘नुवाकोटमा जस्तै रसुवामा पनि साहित्यिक गतिविधि भइदिए वा साहित्यिक श्रष्टाहरू भइदिए’ भनेर यो मन वडो वेगमा दौडिरहेको थियो । 
  
‘आजन्म घाँस तिर मन् दिइ धन् कमायो 
नाम् क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो 
घाँसी दरीद्र घरको तर वुद्धि कस्तो 
मो भानुभक्त धनि भैकन आज यस्तो ।।’

 चार वर्ष अघि १९४ औं भानु जयन्ती मनाउँदा कार्यक्रमको शुरुवात यही भानुभक्तको श्लोकबाट भएको थियो ।  म लगायत पत्रकार हेमनाथ खतिवडा, बलराम घिमिरे र कृष्ण थापाको  सहयोगमा रसुवामा पहिलो पटक औपचारिक साहित्यिक कार्यक्रम भएको थियो । दुई दर्जन जति श्रष्टाले त्यस दिन कविता वाचन गरे । धुन्चेमा पण्डित नामले चिनिदै आएका धर्मागत पाण्डेले रामायण वाचन गरेका थिए ।  प्रमुख अतिथी तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी हरिप्रसाद मैनाली लगायत कार्यलय प्रमुखहरू कार्यक्रम भरि नै मन्त्रमुग्ध भएर बसेका थिए । करिव एकसयको हाराहारीमा साहित्यप्रेमीहरू उपस्थित भएका थिए । रसुवा मा.वि.को कक्षाकोठामा मैले पनि भानुभक्तको संझनामा शार्दूलविक्रीडित छन्दको कविता सहित केही पाना रामायण वाचन गर्ने मौका पाएको थिएँ । विशेष अतिथि तथा रसुवाबाटै नेपाली भाषा साहित्यमा स्नाकोत्तर प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण हुन सफल रसुवाली साहित्यप्रेमी भनौं वा नेपाली भाषा साहित्यका पारखी पं नारायण देवकोटाले साहित्यको परिभाषा दिदै कविता वाचन गर्दा रसुवामा पनि साहित्यिक तरंग प्रवाहित भईरहेको भान सिर्जना भएको थियो । रसुवा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक समाज नाम साहित्यिक संस्थाको स्थापना पनि यही भानु जयन्तीको शुभारम्भ सँगै भएको हो । सानै उमेरदेखि सिर्जना मन पराउने तथा केही पछि छन्दमा कविता लेख्ने कला पनि प्राप्त गरेकोले होला मलाई रामायण जस्ता पौराणिक ग्रन्थका कविता भाका हालेर गाउन सा¥है मन पर्छ । यस अघि २०६२ मा नुवाकोट साहित्य महोत्सवमा ‘आज मेरो गाउँ’ भन्ने शीर्षकको कविता वाचन गर्ने मौका पाएको थिएँ । त्यही समयदेखि नै रसुवामा पनि यस्ता कार्यक्रम भईदिए भन्ने विषयले सा¥है नै घच्घच्याई रहेको थियो । मैले अन्तर्मनका विषयलाई सिर्जनामा परिणत गरी लेख्दै थन्काउँदै मात्र गरेको थिएँ । यानेकि छताछुल्ल हुनेगरी स्रोतामाझ पोख्ने मौका मलाई प्रशस्त  मिलेको थिएन । म जस्तै दर्जनौ साहित्यकारलाई त्यस्तो मौका यो अघि खासै मिलेको थिएन । 

विकासका दृष्टिकोणले रसुवा पछि नै परिराख्दा अपार सौन्दर्यमा साहित्य सिर्जनाले भने मनग्य स्थान पाउने जिल्लाको रूपमा अग्रिम छ । रसुवा हेरेर वा घुमेर साहित्यकारले सजिलै अन्तर्मनका विचारलाई सिर्जनामा परिणत गर्न सक्छन् । मलाई लाग्छ रसुवामा साहित्यको विकास नहुनुमा नेपाली भाषा शिक्षामा नै हेल्चेत्र्mयाइ भएको छ । विद्यालयमा गुणस्तरीय नेपाली भाषी शिक्षक नहुनु, कविता लेखन तथा साहित्य कसरी सिर्जना गर्ने वा कविता लेखनका आधारका विषयमा प्रशस्त अभ्यास नहुनु नै यसको मूल कारण हो । 

रसुवा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक समाज स्थापना भई साहित्यिक पाटोमा अगाडी वढिरहँदा रसुवाली साहित्यिक श्रष्टाहरूको आँखामा हर्षाश्रु धारा देखिएका थिए । समय समयमा सडकमा साहित्य, संरक्षण कविता प्रतियोगिता लगायत साधारण सभामा पनि विभिन्न साहित्य सिर्जनाको चर्चा परिचर्चा गरिन लागेको थियो । १९५ औं भानु जयन्ती कविता प्रतियोगिता गरेर मनाइएको थियो । गोसाईपुञ्ज नामक साहित्यिक पत्रिकाको पनि प्रकाशन हुन थाल्यो ।  १९६ औं भानु जयन्ती मनाउने समयमा रसुवा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक समाजलाई अध्यक्ष तथा तत्कालीन  जिल्ला भू संरक्षण अधिकृत श्यामसुन्दर श्रेष्ठले कता पु¥याए, रसुवाली श्रष्टालाई कुनै पत्तो भएन । म लगायत केही साथीहरूले बन्द कोठाभित्र भानुको तस्वीरमा माल्यार्पण गरी रामायण वाचन गरेर मनायौं । त्यसदिन प्रतिध्वनी एफएममा फोन गरेर देशभरि नै रामायणका तरंगलाई आफ्नै स्वरमा प्रवाहित गरायौं । त्यसको लगत्तै माघ, १६ २०६५ मा अधिवेशन गरेर पुःन श्यामसुन्दर नै समाजको अध्यक्ष बन्न सफल भए । गोसाइपुञ्जको प्रकाशनमा केही फाइदा पाउने र विज्ञापनबाट केही रकम फाइदा पाउने भएकोले हुन सक्छ उनले एकपटक अध्यक्ष बन्ने भन्ने आशा सबैमाझ राखेका थिए । अध्यक्ष बनेर एक दुई पटक जति  रसुवा आएर संस्थाको बैठक बसी आफैलाई सम्मान गर्न र धन्यवाद दिन पनि पछि परेनन् । उनी रसुवाली समाजको अध्यक्ष बनेर काठमाडौंमा रहेका कारण अहिले संस्था नवीकरण नभएको दोश्रो वर्षमात्र हुँदैछ ।

 रसुवामा साहित्यको विकास गर्न कालिका हिमालय उच्च माध्यमिक विद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरूले केही प्रयास गरेका थिए । जसको शुरुवातलाई साहित्यप्रेमीहरूले सह्रणीय रूपमा लिएका  थिए । ‘साहित्य उद्बोधन थलो’ पश्चात बलराम घिमिरे, रमेश न्यौपाने,  हेमन्त विवस, यज्ञप्रसाद न्यौपाने, शिशिर न्यौपाने, कृपा अधिकारी आदि विद्यार्थीका एक जमातले झुल्को नामक साहित्यिक लघु पत्रिका प्रकाशनमा ल्याएका थिए तर त्यो  झुल्कदा झुल्कदै अस्तायो । त्यसपछि ‘हाम्रो यात्रा’ नामको अर्को साहित्यिक यात्रा शुरुवात भयो । कोही कसैले त्यसलाई एक्लै यात्रा गराउँदा त्यो   अपांग भयो । अपांग भएपछि ‘हाम्रो यात्रा’ पनि यात्रु विहिन जहाजमा परिणत भई कालिका क्याम्पसमा नै वेपत्ता भयो । त्यसपछि कालिका क्याम्पसले खासै साहित्यिक गतिलाई प्राथमिकता दिन सकेको छैन ।

साहित्य सिर्जना गर्ने श्रष्टा रसुवामा प्रशस्तै छन् तर प्रशिक्षणको अभावमा कम तौलको सिर्जनामा मात्र थन्किनु परेको छ । एकातिर साहित्यिक संस्थालाई बाहिरी जिल्लाका संस्थापक प्राप्त हुनु, अर्कातिर साहित्य प्रशिक्षणको अभावका कारण रसुवाली श्रष्टाहरूको सिर्जना  ओझेलमा परिरहेको छ । भानु जयन्ती जस्ता राष्ट्रिय साहित्यिक पर्वमा साहित्यको प्रवर्धन र संवद्र्धन गर्नु नै साहित्यको सेवा हो । साहित्यिक संस्था भनौ या रसुवामा उदाएको रसुवा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक समाजमा रसुवालीको हाँक र प्रतिनिधित्व हुनु अति नै आवशयक छ । तबमात्र रसुवाका सर्जकहरूको उन्नयन हुन सक्दछ । छिमेकी जिल्लामा साहित्यिक गतिविधि चुलीमा पुग्दा रसुवामा झिनो प्रयास मात्र भइरहेकोे सन्दर्भमा रसुवाली श्रष्टाहरू सिर्जना र प्रस्तुति आउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । त्यसैले जिल्लाका सर्जकहरू एउटै सञ्जालमा लामवद्ध हुनु पर्ने देखिन्छ । १९७ औं भानुजयन्तीको अवसरमा रसुवाली साहित्यको प्रगति तथा उन्नतिको लागि हार्दिक शुभकामना सहित ।   

त्रिशूली प्रवाह साप्ताहिकमा प्रकाशित 

नेपाली साहित्य र भानु जयन्तीको सान्दर्भिकता

रामायणका श्लोक सुन्नका लागि यहाँ Click गर्नुहोला 

साहित्य मानव जीवनको अपरिहार्य गहना हो । सबै मानवलाई केही न केही रूपमा साहित्य मन पर्छ । कसैलाई साहित्य सिर्जना गर्न मन लाग्छ, कसैलाई गाउन मन लाग्छ भने कसैलाई गाएको सुन्न मन लाग्छ । कसैलाई यी तीनै विधा मन पर्छ कसैलाई लेख्न र गाउन मन पर्छ त कसैलाई लेख्न र सुन्न मन लाग्छ । खासगरि साहित्य सिर्जना गर्ने व्यक्तिलाई तीनै विधाहरू मन पर्छ । यसरी हेर्दा  कसैले गाएर, कसैले सिर्जना गरेर त कसैले अरूले गाएको सुनेर भने पनि साहित्य मन पराइराखेका हुन्छन् । 

साहित्यको पाटोमा परापूर्व  कालदेखि नै विभिन्न साहित्यकारहरूले साहित्य सिर्जना गरेर आजसम्म हामीले गाउनको लागि छाडेर गएका छन् । ती मध्ये आदिकवि भानुभक्त आचार्य एक हुन् । नेपाली भाषा साहित्यका लागि उनले गरेको योगदान नेपाली समाजमा सधैं उल्लेखनीय भएर रही रहनेछ । आदिकविले सिर्जना गरेको रामायण आज पनि हाम्रा समाजमा प्राथमिकताका साथ वाचन हुने गरेका छन् । एक्लै वा समूहमा स्वर मिलाएर उक्त श्लोकहरू गाउँदा युवायुवतीदेखि बालबालिकासम्म मोहित हुन्छन् ।

आदिकवि भानुभक्तले रचना गर्नुभएको रामायणदेखि लिएर विभिन्न धार्मिक वा ऐतिहाँसिक छन्दात्मक ग्रन्थहरू आज समाजको सम्पत्तिको रूपमा स्थापित भईरहेका छन् । प्राचीन समयमा त सबैका घरघरमा रामायणका पुस्तकहरू वाचन हुने गरेका थिए । शार्दुलविक्रीडित, मन्द्राक्रान्ता, शिखरिणी, अनुष्टुपलगायतका छन्दमा लेखिएका सिर्जनाहरू गाउन र सुन्न उत्तिकै रोचक हुन्छ । शार्दुलविक्रीडित छन्दलाई पूर्वीय  साहित्यको क्षेत्रमा लोक छन्दको रूपमा स्थापित भएको पाइन्छ । शार्दुलविक्रीडित छन्दमा लेखिएका पुस्तकहरूले अन्य पुस्तकभन्दा बढी स्थान पाइराखेका हुन्छन् । 

नेपाली समाजमा अत्यन्त लोकप्रिय बनेको शार्दुलविक्रीडित छन्द आदिकवि भानुभक्तको पालादेखि अत्यन्त लोकप्रिय हुँदै आयो भनिएको छ ।  आदिकविबाट नै सुरू भएको यो छन्द नवीन युगमा पनि धेरै साहित्यकारहरूले सिर्जनाको लागि प्रयोग गर्ने गरेका छन् । शार्दुलविक्रीडित छन्दमा म,,,,,त गणका तीन तीन र अन्तिममा दीर्घ  एक अक्षर गरी उन्नाइस अक्षर रहेको हुन्छ । भानुभक्तको साहित्य सिर्जनाको सुरूवात हुनुमा एक घाँसीको घाँस बेचेर कमाएको धनले गाउँमा पानी कुवा खनाएको भन्ने विषयबाट भएको हो । भानुभक्तले लेख्नुभएको यो कवितामा यस्तो भाव पाइन्छ । 

आजन्म घाँसतिर मन् दिइ धन् कमायो
नाम् क्यै रहोस् भनेर पछि कुवा खनायो
घाँसी दर्रि्र घरको तर बुद्धि कस्तो
मो भानुभक्त धनी भैकन आज यस्तो । 

मेरा इनार न त सत्तल पाटी क्यै छन्
जे धन् र चिज्हरू छन् घरभित्र नै छन्
त्यस् घाँसीले कसरी आज दिएछ अर्ती,
धिक्कार होस् म कन बस्नु नराखी किर्ती ।

घाँस काटेर बेचेको धनले कुवा खनाएको देख्दा म धनी भएर केही गर्न नसकेको भान हुन्छ भानुभक्तलाई र उनले किर्ती राख्नको लागि साहित्य सिर्जनाको माध्यम रोजेका हुन् भन्ने पनि उनको कविताबाट नै पाइन्छ । 

नेपाली भाषा साहित्यका पारखीहरूमा भानुभक्तको उपादेयता उल्लेखनीय रूपमा रहेको छ । १९९ औं भानु जयन्तीको अवसरमा आदिकवि भानुभक्तमा हज्जारौं श्रद्धाञ्जली अर्पण स्वरूप यो कविता । 

प्रश्नोत्तर् गुण गानले भरियको गीता सबैमा बन्यो
जाग्यो ज्ञान र प्रेरणा त उनमा घाँसी कुवा जाँ खन्यो ।
आऊ भानु उदाउ फेरि जगमा जोड्दैछु मै अञ्जली
भावै देखि चढाई आदिकविमा हज्जार श्रद्धाञ्जली ।। (पङ्क्तिकारको सिर्जनामा)

विहेवटुलमा रामायणलाई प्रतिस्पर्धाका साथ गाउने गरिएको छ । यसरी हेर्दा रामायणजस्ता कथानक वा धार्मिक महत्वका ग्रन्थहरूले समाजमा अत्यन्तै विश्वसनीयता पाइराखेका छन् । साहित्यिक पर्वहरूमा पनि भानु जयन्ती अत्यन्त प्राथमिकताका साथ मनाइने गरेका कारण पनि भानुभक्तले नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानलाई कदर गरिएको छ भन्दा फरक नपर्ला । साहित्य सिर्जनामा रहेका र विशेष गरी शार्दुलविक्रीडित छन्दमा लेख्ने साहित्यकारहरूले भानुभक्तलाई बिर्सनु हुँदैन । उक्त छन्दका विकासदाता भानुभक्तका कारण आज अत्यन्त मीठा, रसिला र सबैको मन मष्तिष्क जित्ने साहित्यको सिर्जना हुन पाएका छन् । हुन त २ सय भन्दा बढी छन्दहरू रहेको नेपाली साहित्यमा धेरै छन्दहरू लोकप्रिय छन् । ती धेरै छन्दहरूको बीचमा लोक छन्दको संज्ञा पाएको यो छन्दलाई गणको परिचयसहित आधुनिक कवि देवी नेपालले यसरी परिभाषित गरेका छन् । 'बन्ला यो म स जा स ता त गुरुले शार्दुलवीक्रीडित ।'



Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com