उन्नत कृषिका ''तगरा''

कृषि गणना २०६८/०६९ अनुसार नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा ३४ प्रतिशत योगदान पु¥याउँदै आएको कृषि क्षेत्र विविध समस्याका कारण व्यवसायिक तथा जीविकोपार्जनमुखी हुन नसकेको तथ्य हामी माझ छर्लङ्गै छ । उन्नत कृषिका लागि तगाराका रूपमा रहेका अनेकन् समस्याका कारण आज कृषि प्रधान देशको रूपमा स्थापित नेपाल खाद्यान्न आपूर्तिकै लागि पनि छिमेकी देशको भरोसामा छ । 

कृषि तालिमका लागि इजरायलमा पैठारी गर्ने नभई नेपालमा नै कृषि तालिम केन्द्रहरू बनाउँदै कृषि क्रान्तिका लागि परिवर्तनकारी कार्य गर्ने तागत र साहस राज्यले लिनु पर्दछ ।

खेतीपातीमा प्रत्यक्ष रूपमा रहेका किसानदेखि लिएर कर्मचारी तथा राज्यका हरेक व्यक्तिहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि उत्पादनमा आस्रित छन् । कोही उत्पादन र उपभोग गर्छन् भने कोही उपभोग मात्र गर्छन् । तर जे होस्, जुन् कार्य गरेपनि या नगरे पनि हातमुख जोर्नकै लागि पनि सबैका लागि खेती र त्यसबाट हुने उत्पादनको सहायता अपरिहार्य छ ।

दैनिक भोक टार्नका लागि साध्यको रूपमा सबै बीच प्रयोग हुँदै आएको कृषि उत्पादन स्वस्थकर हुन नसकेको अवस्था एकातिर छ भने अर्कोतिर खेतीयोग्य जमिनहरू बाँझै रहने चलन बढ्दै गएको छ । उर्वर भूमि अतिक्रमण हुनु या प्लटिङ गरी घडेरी बनाएर बिक्रीका लागि राख्नु वा उर्वर जमिनमा आवास तथा अन्य पूर्वाधार बनाइनु,  सिञ्चित जमिन कम हुनु, बढ्दो जनसंख्या र घट्दो कृषि कामदार, उन्नत प्रविधिको कमीका कारण कृषि उत्पादनले प्रशस्त मार्ग प्राप्त गर्न सकेको छैन ।

हाम्रा वरपर पाइने र खेर गइरहेका जैविक फोहोरलाई प्रशोधन गरी मलको रूपमा प्रयोग गर्न नसकेका कारण आयातित र महंगो रासायनिक मलको प्रयोगमा कृषि क्षेत्र रूमल्लिरहेको छ । जसका कारण अस्वस्थ उत्पादन मात्र हैन उत्पादित वस्तु महंगो पनि भइरहेको छ । राज्यको उदाशीनताका कारण कृषि उत्पादनका लागि अनुदानको निहुँमा रासायनिक मलको प्रयोगलाई अनुदान दिएर हास्यास्पद कार्य भईरहेको पनि छ । रासायनिक मलको प्रयोग बाध्यकारी जस्तो बनाएर राज्यले जैविक मललाई प्रोत्साहन नगरी रासायनिक मललाई अनुदान दिनु एउटा प्रमुख समस्या वा तगारो हो । 

खेतीपाती, पशुपालन वा कृषिजन्य उद्योगलाई विश्वास नगरी जीविकोपार्जनकै लागि विदेशिई रहेका युवा ताँतीका कारण कृषियोग्य जमिन बाँझिने क्रम बढ्दै गएको छ । आफ्नै जमिनलाई उपयोग गरी स्वरोगार सिर्जना गर्न सकिने विषयलाई हृदयंगम नगरी शहरमुखी तथा वैदेशिक रोजगारीका लागि दैनिक १५ सयभन्दा बढी युवाको पलायन पनि अर्को समस्या हो । यसैका कारण कृषि उत्पादनमा लाग्ने किसानहरूको संख्या घट्दै गइरहेको छ । विभिन्न समयमा गरिएको कृषि गणना अनुसार प्रत्येक दशकमा कृषकहरूको संख्या न्यून हुँदै गएको छ । कृषिगणना २०४८ मा देशका ८२ प्रतिशत जनताहरू प्रत्यक्ष कृषि उत्पादनमा जोडिएका थिए भने २०५८ मा ३ प्रतिशतले घटेर ७९ प्रतिशत र पछिल्लो कृषि गणना २०६८ मा कृषिमा जोडिएका कृषकको संख्या ७१ प्रतिशत मात्र देखिएको छ । यसरी हेर्दा पछिल्ला तीन दशकमा जनसंख्या बढ्दै गएको छ तर कृषिमा जोडिएका कृषकहरूको संख्यामा ११ प्रतिशत घटेको देखिन्छ । 

प्रत्यक्ष कृषि उत्पादनमा अत्यन्त न्यून आय भएका मानिसहरूको संलग्नता पनि उन्नत र भनेजस्तो कृषि उत्पादन तथा विकासको लागि अर्को समस्या हो । तथ्याङ्क अनुसार कृषि उत्पादनमा लागेका किसानमध्ये १० देखि १२ महिनासम्म खर्च धान्ने किसानहरू १५ प्रतिशत छन् । त्यसैगरि ७ देखि ९ महिना खर्च पुग्ने किसानहरू २३ प्रतिशत, ४ देखि ६ महिना खर्च पुग्ने ४४ प्रतिशत र १ देखि ३ महिना खर्च पुग्ने किसानहरू १८ प्रतिशत छन् । यसरी हेर्दा अत्यन्त न्यून आय भएका किसानहरू धेरै छन् । न्यून आय भएका कारण उनीहरूले कृषिमा आधुनिकिरकण गर्न सकेका छैनन् । नवीन र उच्च प्रविधि प्रयोग गर्न नसकेसम्म कृषि उत्पादन महंगो हुने एकातिर छ भने अर्कोतिर  उत्पादनले मागलाई आपूर्ति गर्न सक्ने क्षमता राख्दैन ।

पैतृक पेशालाई नअँगाली विदेशिनेको लर्को या न्यून आय वा क्षमता भएका मानिसको कृषिमा सहभागिताका सँगै उत्पादन हुने कृषि जमिनको स्वामित्व किसानसँग नहुनु पनि उन्नत उत्पादनका लागि समस्याको रूपमा देखिएको छ । तथ्याङ्कलाई आधार मान्दा १२ जिल्लामा २० हजार हलियाहरू छन् । विर्ता, गुठी, हलिया, मोही, हरुवाचरुवा, अधियाँ, बटैया र भूमिहीन सुकुम्वासीको समस्याबाट धेरै किसानहरू पीडित छन् । लाखौँ किसानहरू आफूले भोगचलन गर्दै आएका भूमिमाथिको स्वामित्वबाट वञ्चित छन् । किसानले आफैंले विराएर जोतभोग गर्दै आएको जमिन देख्दै नदेखेका बिर्तावाल र गुठीवालको स्वामित्वमा छ । जसको कारण किसानहरू आफ्नो उत्पादनको साधन ‘भूमि’बाट वञ्चित छन्, उन्नत उत्पादनका लागि किसानहरूमा उर्जा आउन सकेको छैन । 

यिनै समस्या तथा परिणमले कुल ग्राहस्र्थ उत्पादनमा पनि ह्रास हुँदै आएको छ । आ.व. २०५५/०५६ मा कृषि क्षेत्रले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा ३८ प्रतिशत योगदान पु¥याउँदै आएकोमा आ.व. २०६४/०६५ मा दुई प्रतिशतले घटी ३६ प्रतिशत र आ.व. २०६९/०७० मा ३४ प्रतिशत मात्र योगदान देखिन्छ । जलवायु परिवर्तनबाट हुने जोखिमले नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा १० प्रतिशत ह्रास हुने एक तथ्याङ्क एसियाली विकास बैंकले प्रस्तुत गरेको छ । जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो असर कृषि क्षेत्रमा पर्ने भएकोले पनि कृषि क्षेत्रको योगदानमा कमी आउने नै भयो । यसरी कृषि क्षेत्रमा लाग्ने जनशक्ति घट्दै जाने, उत्पादन घट्दै जाने र माग बढ्दै जाने अवस्था भएमा हामी सँधैभरि छिमेकी देशसँग खाद्यान्न गुहार मागिरहने अवस्था रही रहन्छ भने कृषि प्रधान देशको रूपमा चिनिएको नेपाल एकदिन कृषि प्रधान देशको रूपमा रहने छैन । उन्नत कृषिका तगारा घट्नुको साटो बढ्दै जाने देखिन्छ । 

उन्नत कृषिका तगारा बढ्दै नजाओस्, राज्य र जनताका आवश्यकता पुरा गर्न रोजगारीका लागि विदेशिने युवालाई देशमा रोक्दै पैतृक पेशालाई निर्वाहमुखी नभई आधुनिक प्रविधिसहितको पेशाको रूपमा स्थापित गर्न राज्यले कौशलता देखाउनु पर्दछ । कृषि तालिमका लागि इजरायलमा पैठारी गर्ने नभई नेपालमा नै कृषि तालिम केन्द्रहरू बनाउँदै कृषि क्रान्तिका लागि परिवर्तनकारी कार्य गर्ने तागत र साहस राज्यले लिनु पर्दछ ।उन्नत कृषिका लागि आर्थिक जोहो गर्दै देशका युवाहरूलाई कृषि तथा पशुपालनमा आकर्षित गर्न सक्नु पर्दछ । व्यवसायिक तथा उन्नत कृषिमा लाग्न चाहने कृषकहरूलाई प्रविधि, सीप र सरल कर्जा दिनु पर्दछ । जमिनमा श्रम गर्ने किसानलाई जमिनको स्वामित्व दिन सक्नु पर्दछ ।  कुनै ठूला ३६० डिग्रीका अभियान भन्दा पनि सिर्जनात्मक र व्यवहारिक विवेकबाट  कृषि कर्म बहु आयामिक, आकर्षित र व्यवसायिक बन्छ भन्ने कुरालाई आत्मसाथ गर्नु पर्दछ । रासायनिक मललाई अनुदान दिने काम निरूत्साहित गरी स्थानीय जैविक मल उत्पादन गर्न प्रविधि तथा अनुदान दिनु पर्दछ । कृषि बजार केन्द्रहरूको विकास गर्नु पर्दछ । प्लटिङ गरी उर्वर भूमिलाई घडेरी बनाउने वा बाँझो राख्नेलाई कारवाही चलाउनु पर्दछ । यसैबाट मात्र ३८, ३६ हुँदै ३४ प्रतिशतले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा योगदान पु¥याउँदै आएको कृषि क्षेत्रले यसमा ४०, ४२, ४४ हुँदै माथिका प्रतिशतलाई चुम्न सक्दछ । कृषकहरूको संख्या ७१ प्रतिशतबाट घट्दै जाने छैन, बढ्नेछ । १२ महिना खर्च पुग्ने किसानको संख्या बढ्नेछ । त्यसपछि मात्र कृषि कर्म निर्यातमुखी बन्न नसके पनि माग र आपूर्तिको सामञ्जस्यता केही हदसम्म पुरा गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नेछ । 

See Also at Nagarik News.Com



असार पन्ध्र, रोपाइँ, जन्मदिन र दही चिउरा

गाईको दाम्लो, भैंसीको दाम्लो किलाको किलै छ, किलाको किलै छ
अलैंची  दाना बाडौंला भन्थें हात मेरो हिलै छ ।हात मेरो हिलै छ....... अलैंची  दाना बाडौंला भन्थें हात मेरो हिलै छ ।
वि.सं २०६८ को असार १५ मा पर्मेली रोपाहारहरूले गाएको असारे गीतलाई मैले यहाँ
थपक्कै टिपेर राखें । असार महिना, मानु रोपेर मुरी उब्जाउने तयारी महिना । आलीमा उभिएर रोपाहारलाई हिलो छेप्ने महिना अनि दाँदेमा चढेर ह माले भन्दै पानी र हिलो छताछुल्ल बनाउने महिना । पानी पर्दा घुम ओढेर रूखको छहारीमा बसेर साथीहरूसँग मिली गीत र श्लोक गाउने महिना । ६/७ वर्षअगाडिका ७/८ वर्षयस्तै गरी बिते असार, साउनका महिना ।

असारभरि नै  नेपाली किसानहरूको लागि अति नै महत्वपूर्ण  महिना हो । खेतभरि खेताला वा पर्मेलीहरू आ-आफ्नो काममा व्यस्त हुन्छन् । खेताला वा पर्मेली भन्नाले बाउसे, आली लगाउने, रोपाहार, हली र कुना खन्ने मान्छेहरूको समूहलाई बुझाउँदछ ।

विशेषत: असार १५ नेपालीका लागि मात्र नभएर नेपालमा आउने विदेशीहरूका लागि माझ  एउटा पर्वको रूपमा स्थापित भईसकेको छ । विभिन्न पर्यटन व्यवसायीहरूको अगुवाईमा देशका विभिन्न ठाउँमा रोपाइँ महोत्सव पनि हुने गरेको छ । वर्षौभरि खेतीपातीमा काम नगर्ने मान्छेहरू पनि यस दिन रोपाइँमा गएर आली लगाउने, बाउसे गर्ने, धान रोप्ने र  हिलो खेल्ने अनि दहीचिउरा खाएर असारे भाखामा गीत गाउने गर्छन् । युवायुवतीदेखि प्रौढ अवस्थाका सबै मानिसहरूलाई असार १५ ले आकषिर्त गरेको हुन्छ ।

मैले थाहा पाएदेखि नै असार १५ मेरा लागि अविष्मरणीय दिनको रूपमा रहँदै आएको छ । असार १५ जन्मदिन भएकोले मलाई यो अवसर मिलेको हो । हजुरआमा, आमा र बुबाले मलाई जहिले पनि जन्मेको ठाउँमा बसेर दही चिउरा खान दिएपछि मात्र उहाँहरूले खानुहुन्छ । 

सानैदेखि हजुरआमाले भन्नुहुन्थ्यो "असार १५ मा जन्मेको मान्छे यस दिन जहाँ भए पनि दहीचिउरा खान जन्मेको थलोमा आई पुग्छन् रे ।त्यसैले म पनि सकेसम्म असार १५ मा घरमा नै हुने र रोपाइँमा जाने,जन्मेको मझेरीमा  बसेर दही चिउरा खाने जमर्को गर्छु ।  मैले हेक्का राखेसम्म मलाई लाग्छ मैले जम्माजम्मी ३ वटा असार १५ बाहिर बिताएको छु ।  

  See this on Meroreport.net and Rasuwa Digital Khabar


सानैदेखि हजुरआमाले भन्नुहुन्थ्यो "असार १५ मा जन्मेको मान्छे यस दिन जहाँ भए पनि दहीचिउरा खान जन्मेको थलोमा आई पुग्छन् रे ।त्यसैले म पनि सकेसम्म असार १५ मा घरमा नै हुने र रोपाइँमा जाने,जन्मेको मझेरीमा  बसेर दही चिउरा खाने जमर्को गर्छु ।  मैले हेक्का राखेसम्म मलाई लाग्छ मैले जम्माजम्मी ३ वटा असार १५ बाहिर बिताएको छु ।  

जलवायु परिवर्तनको समस्या र रैथानीय बीउ संरक्षणको आवश्यकता


भूमण्डलमा तापक्रम बृद्धि हुनु, विभिन्न  तर्राईमा हुने प्रजाति पहाडमा, पहाडका प्रजाति हिमालमा देखिनु र हिमालका प्रजाति अन्यत्र देखा पर्नु वा लोप हुनु, जनजीवनमा प्रतिकुल असर देखा पर्नु, विभिन्न प्रजातिले सदा झैं समयान्तर गरी फल दिनु वा फूल फूल्नु जस्ता विषयवस्तुहरू प्रत्यक्ष रूपमा जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित रहेका हुन्छन् । खण्डबृष्टि, अतिबृष्टि र अनाबृष्टि हुनु जलवायु परिवर्तनका समस्याका लक्षणहरू हुन् ।
जलवायु परिवर्तनको असर अध्ययन गर्न लामो समयको आवश्यकता पर्दछ । छोटो समयमा देखिएको परिवर्तन जलवायु परिवर्तनको विषय नभई मौषम परिवर्तनको विषय हो । जलवायु परिवर्तन हुँदै जाँदा पानी नपर्ने समस्या, हिमालमा हिउँ रहँदैन र हिमताल सुक्ने वा फुट्ने  सम्भावना हुन्छ भनेर वातावरणविदहरूले दावी गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार केही समय पछि नै पृथ्वी नास हुनेसम्मका संकेत गरेका छन् ।

जलवायु परिवर्तनको समस्या बढ्दै जाँदा कम उत्पादनशील क्षेत्रका गरिव किसानहरूमा बढी प्रभाव पर्ने गर्दछ । धनी वा धेरै कृषि उत्पादन गर्ने मुलुकहरूले अहिले कम उत्पादन हुने मुलुकलाई खाद्यान्नलगायतका सामग्रीहरू दिँदै आएका छन् । तर जलवायु परिवर्तनको समस्या बढ्दै गएपछि उनीहरूले दिइराखेका खाद्यान्न अरूलाई दिँदैनन्, यो निश्चित छ । किनकि खाद्यान्न संकटको बेलामा सबैले आफूलाई नै साँचेर राख्दछन् ।

अहिले हाम्रो गाउँघरमा विभिन्न हाइब्रीड बीउ प्रयोग गरेर थोरै जमिन, थोरै लगानी तथा थोरै श्रममा धेरै कृषि उपजहरू उत्पादन गरिरहेका छौं । यसबाट हामीलाई खुसी लागेको छ । स्थानीयस्तरमा चाहिने आवश्यक तरकारीजन्य वस्तुहरूको आयात अन्यत्रबाट हुने गरेको थियो । तर अहिले बस्तीबस्तीमा तरकारीजन्य कृषि उत्पादन हुने गरेको छ । जसले बजार पनि प्रशस्तै पाइराखेको छ । मासुको व्यापारका लागि हप्तौं लगाएर गाउँगाउँबाट ल्याइएको कुखुरा तथा बोका खसीको पनि त्यति व्यापार हुने गरेको थिएन । तर आजभोलि घरघरमा पालिएका ब्रोइलर, लेयर्स वा यस्तै खालका कुखुराहरू प्रशस्तै बिक्री हुने गरेका छन् ।

अहिलेको युग प्रविधिको पनि हो । मानिस विकासमा फड्को मार्नका लागि विविध नवीन प्रविधिको प्रयोग गर्न खोजिरहेको छ । यस्तै प्रविधिको विकासका क्रममा उन्नत तथा हाइब्रीड कृषि उपजहरूमा समाज नै लम्किरहेको पाइन्छ । तर अर्काले पठाएको बीउबाट मनग्य आम्दानी लिएँ भनेर त्यति गर्व गर्ने ठाउँ भने छैन । गर्व त्यतिखेर मात्र गर्न सकिन्छ जब ती बीउहरूलाई स्थानीयस्तरमा नै अर्को सालको लागि सञ्चय गर्न सकिन्छ । नत्र भने परनिर्भर बीउ आयात गर्ने परम्पराले एक दिन हाम्रो कृषि उत्पादन ठप्प हुन सक्दछ ।

स्थानीयस्तरमा लामो समयसम्म राखेर प्रयोग गर्न मिल्ने उत्पादनहरू लोप हुँदै गएका छन् । भदौ, असोजमा उत्पादन गरिएको काँक्रो मंसीरसम्म राखेर मंसीर १ गते मंसीरे खाने चलन थियो । तर आजभोलि उत्पादन गरिएका काँक्रोहरू टिप्नमात्र ढिला भयो भने त्यो खान नै पाइँदैन, त्यत्तिकै कुहिएर जाने अवस्था छ । काँक्रो जस्तै धेरै कृषि उपजहरूलाई आफ्नै तवरले न लामो समयका लागि सञ्चित गर्न सकिन्छ न त अर्को वर्षो लागि बीउको रूपमा राख्न सकिन्छ ।  हाइब्रीड जातका कृषि उत्पादनले धेरै किसानहरूको आयस्तर बढेको पाइएको छ । तर हाइब्रीड बीउ आफूले राख्न सकिने अवस्था नभई हाइब्रीड बीउसँग कृषकको भविष्य त्यति सुनिश्चित छैन ।

कृषि प्रधान देशमा कृषकहरूले आफ्नै प्रविधिद्वारा बीउको सञ्चित गर्न नसकी भविष्यसम्म उत्पादनको ग्यारेन्टी लिन सकिदैन । पुर्खादेखि गाउँघरमा सञ्चय गर्न सकिएको बीउबाट नै उत्पादन लिन नसकिएसम्म हुँदैन । हाइब्रीड बीउ अरूले पठाएनन् भने नपठाएको बेला हाम्रा फाँटका फाँट जमिनहरू बाँझै रहन सक्दछ । त्यसैले  जलवायु परिवर्तनको समस्या अनुकूलनका लागि हाइब्रीड बीउ हैन रैथानीय बीउहरू नै प्रयोग गरी उत्पादनलाई बढावा दिन सक्नु पर्दछ । जलवायु परिवर्तनको समस्याका कारण कृषि उत्पादन घट्दै गइरहेको छ ।  बीउका कारण घटेको जस्तो किसानहरूलाई लाग्न सक्दछ तर कृषि उत्पादनलाई जैविकीकरण गर्न सकियो भने हाइब्रीडसरहको उत्पादन परिणाम नभए पनि लामो समयसम्म प्रयोग गर्न सकिने कृषि उपजहरूको उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
See this post on Mero Report.Net Also.  

Weekly Blogger

जैविक तरकारी खेतीका नमूना बने अर्जुन न्यौपाने


तोरीमा तिलमा छ तेल भरिलो त्यसै कहाँ झर्छ र ?पेल्नै पर्छ विना प्रयत्न मुखमा आई कहाँ पर्छ र ?? 


तोरी र तिलमा तेल छ भनेर नपेली बस्यो भने तेल पाइँदैन । त्यस्तै हामीले गर्न सकिने काम धेरै छन् तरनगरी बस्यो भने केही पनि प्राप्त गर्न सकिदैन । तोरीतिल वा तेलजन्य वस्तुमा तेल हुन्छतर विना प्रयत्न तेल निस्किदैनपेल्नैपर्छ भन्ने तर्कमा विश्वास गर्दै परम्परागत शैली वा निर्वाहमुखी खेती प्रणालीलाई व्यवसायिक बनाउँदै मनग्य आम्दानी गर्न सफल बनेका छन् रसुवा धैबुङ-९ का अर्जुन न्यौपाने ।
Local Method Water Reserve System


Tonnel of Tomato Farming 

रोजगारी वा आम्दानीका निमित्त भारतीय मुलुकमा भौतारिएका न्यौपानेले आफ्नै भूमिमा केही गर्न सकिन्छ भनेर वा उताको जस्तो पसिना पाए आफ्नै जन्मभूमिले पनि केही दिन्छ भन्ने तर्कमा विश्वास गरेर वि.सं २०५७/५८ तिर कोदो र मकैमात्र रोप्ने परम्परालाई आधुनिकीकरण गर्दै उनले काउलीबन्दा र प्याज  रोप्न थाले । उनले उत्पादन गरेका नगदे बालीहरू स्थानीय बजारमै बिक्री हुन थाल्यो । त्यतिखेरदेखि नै उनको वाषिर्क नाफा ४५ हजार हुन्थ्यो ।'करिब ३० पाथी कोदो फल्ने-बढीमा ५ हजार आम्दानी हुने)बारीमा 'हाल वाषिर्क रूपमा ७० हजार नाफा हुन्छउनी भन्छन् । 'कहिले इण्डिया गएँकहिले ट्रेकिङ गएँतर त्यो भन्दा राम्रो आम्दानी तरकारी खेतीबाट भयोखुसी हुँदै उनले भने 'आफूले काम गर्न सुरु गरेपछि विभिन्न संस्थाबाट पाएका तालिम तथा सहयोग मेरा लागि अत्यन्त सहयोगी भएका छन् ।कामको सुरुवात आफ्नै मनोज्ञानबाट भएको बताउने न्यौपानेले  व्यवसायिक रूपमा तरकारी खेती गरेर आम्दानी लिन सफल भएपछि एक अगुवा कृषकको रूपमा चिनिन सफल भए । वि.सं २०६२ सालमा करेला खेतीमा भएको आइपीएम कृषक पाठशाला उनको लागि एक सहायक बन्यो । त्यहाँबाट सिकेका ज्ञानहरू'शत्रुजीव र मित्रुजीव पहिचानशत्रुजीव निवारण तथा मित्रुजीव बढावाजैविक मल र जैविक विषादीजस्ता ज्ञानहरू पाएपछि अझ बढी गुणस्तरीय वस्तु उत्पादनका लागि आफ्नो क्षमता बढेको उनी बताउँछन् ।


 न्यौपानेले तरकारी खेती सुरु गर्दा रासायनिक मल प्रयोग गर्थे तरअहिले उत्पादित तरकारीहरू बिलकुलै जैविक छन् । 'बजारमा उपलब्ध हुने भिटामिन र विषादीले क्षणिक फाइदा दिने खालका हुन्छन् । तरस्थानीयस्तरका सामग्री प्रयोग गरेर बनाइएका विषादीबाट लामो समयसम्म एकैनासको आम्दानी भइरहन्छ ' उनको भनाई थियो । उनी भन्छन् 'रासायनिक मलको प्रयोगले जग्गाको उत्पादन शक्ति कम भएको छजैविक वस्तुको प्रयोगले उर्वराशक्ति कायम गर्छतर समय लाग्छ ।'  लारानिको मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनाले उनीलगायतका अन्य घरमा गोठ सुधार कार्यक्रम दिएपछि गाइको गहुँतबाट जैविक विषादी बनाउन थालेका छन् । गाइभैंसी बाँध्ने ठाउँबाट टयाङ्कीका जम्मा भएको गहुँतलाई विभिन्न प्रकारका जैविक वस्तुमा मिर्साई ड्रममा कुहाएपछि विषादी बन्छ । जसको प्रयोगबाट बजारबाट महंगो विषादी र भिटामिन किन्नु नपर्ने भएको छ । त्यसरी तयार गरिएको विषादीले विषादीको मात्र नभई भिटामिनको पनि काम गर्छ । न्यौपाने भन्छन् 'जैविक विषादीले मित्रुजीवलाई पनि नष्ट गर्दैन ।

लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जमध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजना र जिल्ला लघु उद्यमी संघको सहयोगमा प्लाष्टिक पानी भकारी बनाउन पाएका छन् उनले । छिमेकीका धाराबाट प्रयोग भएर खेर गएका पानी संकलन गरी तरकारी खेती गर्छन् उनी । पहिले खेर गइरहेको पानी जम्मा गरेपछि कसैको सिंचाई योजनाको मुख ताक्न नपरेको देखिन्छ । चाहना भए जे पनि गर्न सम्भव हुने रहेछ भन्ने उदाहरण न्यौपानेको क्रियाकलापबाट पाइन्छ । पाल्पाको मदनपोखरा भ्रमण गएर प्लाष्टिक पानी पोखरी तथा टनेल बनाउन सिकेका हुन् उनले ।

जिल्ला कृषि विकास कार्यालय तथा मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनको सहयोगमा 'एसआरआई प्रविधिबाट ताइचुन २४२ नामक धान खेतीमा गरिएको परीक्षण वा उक्त कृषक पाठशालाबाट थोरै जमिनथोरै बीउथोरै कामदारबाट धेरै आमदानी लिन सकिने उदाहरण पाएका छन् यहाँका किसानले । न्यौपाने भन्छन् 'लामो समयको धानको बीउ रोप्ने चलन थियो तर१० दिनमा रोप्ने र एउटा मात्र रोप्ने भन्दा सुरुमा पत्यार लागेको थिएन । सबैले यो हुँदैन भनेका थिएन । धान रोपेको एक महिनासम्म त  हामीलाई पनि त्यति पत्यार लागेको थिएन ।एसआरआई प्रविधि प्रयोग गरेर धान खेतीलाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिएको पाठशालामा नवीन तथा पुरातन दुबै तरिकाद्वारा खेती गरिएको थियो । सोही बीउ मुठामुठा रोपेको भन्दा एउटा एउटा मात्र रोपेको ठाउँमा राम्रो आम्दानी भएको छ । पहिले २५ पाथी धान फल्ने जग्गामा परीक्षण क्रममा ४५ पाथी फल्यो यसरी गरिएको परीक्षण सफल भएपछि अहिले धेरैले सोही बीउ रोपेका छन् । तर एउटा एउटा रोप्न मानेनन्'न्यौपाने भन्छन् । बढ्दो खाद्यान्न अभावलाई र्टार्न वा आयातित खाद्यान्नको महंगो मारलाई यो प्रविधिले सहयोग पुर्याउनेमा विश्वास गरेका छन् धेरै किसानहरूले ।

काम गरेर देखाउनेलाई सबैले सहयोग पनि गर्दा रहेछन् । न्यौपानेको जग्गामा देखिएको तरकारी खेतीको टनेलपानी भकारीगोठ सुधार सँगसँगै दाउराको प्रयोगको विकल्प गोवरग्यास प्रविधि पनि छ । गतसाल सञ्चालन भएको कृषक पाठशालामार्फ मध्यवर्ती क्षेत्र सहयोग आयोजनाले २० हजार रूपैंयाँ सहयोग स्वरूप दिइएको रकमलाई स्थानीय कृषि पूँजिको रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य उक्त समूहले लिएको पनि न्यौपानेले बताए । उक्त रकमबाट अदुवाको बीउ खरिद गरी समूहका सबैले बाँडेर लगाइएको पनि न्यौपानेले बताए ।

न्यौपानेको सानो प्रयत्नबाट यति ठूलो काम भएको छ । व्यक्तिगत रूपमा उनलाई हुने फाइदा आफ्नै ठाउँमा छ । खेर गएका पानीको सदुपयोग हुँदा वातावरणमा पनि सहयोग पुग्नेछ । न्यौपानेको यो अथक प्रयास देख्दा जो कोहीले पनि यो कविता स्मरण गर्छन् ।

तोरीमा तिलमा छ तेल भरिलो त्यसै कहाँ झर्छ र ?
पेल्नै पर्छ विना प्रयत्न मुखमा आई कहाँ पर्छ र ?? 

फोहोरबाट मोहोर

रसुवा खबर वर्ष१, अंक १०, २०६७ साल पौस १० गते शनिबार
रासायनिक मलविना कृषि उत्पादन नै हुँदैन कि भन्ने मानसिकता नेपाली कृषकहरूमा परिसकेको हो कि भन्ने लाग्छ । कृषिप्रधान देशको भूगोलमा बसेर आधुनिक पद्धतिमा कृषि उत्पादन गर्न नसक्दा वा गुणस्तरीय मलको प्रयोग विना नेपाली कृषकले पेट भरिने गरी अनाज उब्जाउन सकेका छैनन्, महंगो वा आयातित रासायनिक मल किन्न र प्रयोग गर्न वाध्य छन्, गुणस्तरीय नभई रोगव्याधी भित्र्याउने अनाज उब्जाउन परिराखेको छ । कृषकसँग उपलब्ध गोठेमलको पनि उचित स्याहार वा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा कृषि उत्पादन दिनानुदिन खस्कँदै गएको स्थिति छ ।

हाम्रा वातावरण वरीपरि रहेका जैविक झारपात, भान्छामा प्रयोग गरिएका र बाँकी रहेका वस्तु -आलुका बोक्रा जस्ता तरकारीजन्य रहेलपहेल) आदिलाई हामीले बेवास्ता गरेर फालिरहेका छौं । तपाइँ हामीले प्रयोग गर्ने गरेका पोलिष्टर बाहेकका कपडा पनि मल बन्छ । अण्डाका बोक्रा, खेर गइरहेका वा प्रयोग गरिसकेका कागज आदिलाई पनि मलको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यी माथि भनिएका वस्तुलाई प्रयोग गर्न 'जाँपाफोगोगँ' भन्ने पाँच वटा अक्षरहरूलाई प्रयोग गर्न जान्नु पर्दछ । 'जाँ' भन्ने अक्षरले तपाइँ हामीमा 'जाँगर' चाहिन्छ भन्न खोजिएको छ । 'पा' भन्ने अक्षरले 'पानी', 'फो' भन्ने अक्षरले 'फोहोर' चाहिन्छ भन्न खोजिएको छ । त्यसैगरि 'गो' र 'गँ' अक्षरले क्रमश : 'गोबर' र 'गँड्यौला' चाहिन्छ भनिएको हो । 'जापाफोगोग' लाई उपयुक्त तरिकाले प्रयोग गर्न सके कृषि उत्पादनमा विस्तार गर्न र गुणकारी अनाज उब्जाउन सहयोग पुग्दछ ।

वातावरणमा प्राप्त जैवीक वस्तुको बेवास्ता गरी हाम्रो समुदाय आयातित महंगो मलको खोजीमा दौडिरहेको छ । हामीले कृषि उत्पादनको लागि महत्वपूर्ण भूमिकामा रहेको गोठेमलको सुधारमा हाम्रो खासै ध्यान पुग्न सकेको छैन । प्रत्येक वर्षरासायनिक मल प्रयोगमा गरिव कृषकहरूले ठूलै धनराशी खर्चदै आइहेका छन् । दिनानुदिन रासायनिक मलको मूल्य उक्लदै आइरहेको र आवश्यकीय आपूर्ति नहुँदा हालको वर्षा त तेब्बर मूल्यमा रासायनिक मल प्रयोग गर्नमा कृषकहरू वाध्य छन् । अरूले नै उत्पादन गरेको वस्तुलाई विश्वास गर्ने तर आफ्नो वरपर सजिलै पाइने वस्तुप्रति हाम्रो अविश्वास भने रहेकै छ ।

घरभित्र वा बाहिर हुने जैवीक फोहोरलाई उचित व्यवस्थापनबाट मल बनाई मोहोरमा परिणत गर्न सकिन्छ । तर नेपाल सरकारले यसलाई प्राथमिकतामा राख्न सकिराखेको अवस्था छैन । भान्छाबाट निस्केको तरकारीजन्य फोहोर होस् वा घाँसपातबाट निस्केको रहेलपहेल होस् त्यसलाई 'भर्मी कम्पोष्टिङ' विधिबाट रासायनिक मलको अभाव र्टार्न सकिन्छ । रासायनिक मलको अभाव र्टार्न मात्र नभएर रासायनिक मलमुक्त कृषि क्षेत्र बनाउन तथा गुणस्तरीय र स्वस्थकर उत्पादनमा निकै सहयोग पुग्दछ । गँड्यौले मल प्रविधिले अत्यन्त आफ्नो प्रभावकारिता कायम गर्न सक्दछ ।

वातावरणीय हिशावले पनि यो गँड्यौले मल अत्यन्त राम्रो मानिएको छ । रासायनिक मलको प्रयोगले जमिनको उर्वराशक्ति क्रमश : नष्ट गर्दै लैजान्छ भने भर्मी कम्पोष्टले उत्पादन क्षमतालाई बढाउँदै लैजान्छ । एक्काइसौ शताब्दीका मान्छे हामी जैवीक विधिबाट उत्पादित उत्पादन प्रयोग गर्न खोजिराखेका छौं तर रासायनिक उत्पादन गर्नमा नै हामी केन्द्रित छौं । नेपाल सरकारले रासायनिक मललाई अनुदान दिएपछि पनि हामी कृषकहरूलाई सहुलियतको नाममा विभिन्न झमेलामा परिरहेकै छौं ।

गँड्यौले मल वा भर्मी कम्पोस्ट बनाउँनको लागि अत्यन्तै सरल प्रविधीहरू छन् । घरधन्दाबाट निस्कने फोहोर तथा घाँसपातबाट निस्केका पतिङ्गरहरूलाई घाम नलाग्ने स्थान वा गोठमा ड्याङ बनाई गाईभैंसीको गोबर मलसँग मिसाएर गँड्यौले मल बनाउन सकिन्छ । गोवरग्यास प्रविधि प्रयोग गरिएका स्थानमा त त्यसबाट निस्कने लेदोसँगै यो मल बनाउन सकिन्छ । अझ यसको राम्रो पक्ष भनेको हामीले प्रयोग गरी सकेका पोलिस्टर बाहेकका कपडाहरू पनि त्यसमा राम्रोसँग कुहिने गरी मिसाएमा त्यसलाई समेत गँड्यौलाले खाइदिन्छ र मल बनाइदिन्छ । गँड्यौलाको आन्द्रामा कृषी उत्पादनलाई अत्यन्त आवश्यक पर्ने तत्व हुन्छ र विष्टामार्फ त्यो तत्व पनि त्यहाँ मिसिने हुनाले यो मललाई अत्यन्तै प्रभावकारी मलको रूपमा लिइएको छ ।

गँड्यौले मल विश्वका विभिन्न देशहरूमा प्रभावकारी सिद्ध भइसकेको छ । क्यूवा, भारत, चीन, न्यूजील्याण्ड र फिलिपिन्स लगायतका देशहरूमा यसको प्रयोग अत्याधिक रूपमा भइरहेको छ भने नेपालमा पनि विभिन्न जिल्लाहरूमा यसको लोकप्रियता बढ्दै गइरहेको छ । पछिल्लो समयमा काठमाडौं, काभ्रे, चितवन र विराटनगरमा व्यवसायिक रूपमा गड्यौले मल बनाउने र प्रयोग गर्ने प्रचलन आइसकेको छ । काठमाडौंस्थित 'विषादी निरिक्षण नेपाल' नामक संस्थाले यूएनडीपीको विश्व वातावरण कोष तथा साना अनुदान कार्यक्रमको सहयोगमा चितवनको सौराहामा भर्मी कम्पोष्टिङ विधिबाट गरेको हात्तीको लिडा व्यवस्थापन सम्बन्धि कार्यक्रमबाट पनि यसको लोकप्रियता बढेको हो भन्न सकिन्छ ।

गँड्यौले मलमा कृषि उत्पादनलाई चाहिने आवश्यक तत्वहरू जस्तै ः नाइट्रोजन, फोस्फोरस, पोटासियम, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, आइरन, बोरोनमोलिब्डेनियम जस्ता अति गुणकारी तत्वहरू पाइन्छन् । अन्य रासायनिक मलभन्दा गँड्यौले मल तीन देखि पाँच गुणा बढी प्रभावकारी मानिएको छ । रासायनिक मललाई न्यून गर्दै यसको प्रयोग बढाउने र अन्य वर्षरूमा रासायनिक मल मुक्त गराउदै लैजाने हो भने कृषि उत्पादनमा तीनदेखि पाँच गुणा बढ्ने पनि यस क्षेत्रका विज्ञहरूले दावी गरिसकेका छन् ।

हाम्रो समाजमा अवश्य नै गाई वा भैंसी पालिएका हुन्छन् । गाईभैसीको मलको सहायताबाट सजिलै बनाउन सकिने गँडयौले मल प्रविधिलाई कृषि प्रधान देशको सरकारले प्राथमिकतामा राख्न सकेन भने वा कृषकहरू आफैले भने पनि यसप्रति पहुँच विस्तार गर्न सक्नुपर्छ । त्यसबाट कृषिको उत्पादन क्षमता बढ्न जान्छ, त्यत्तिमात्र नभएर स्वस्थ वा गुणस्तरीय उत्पादनको अभावमा विभिन्न रोगव्याधीको समस्या न्यून गर्न सकिन्छ ।

गँड्यौला मल बनाउने प्रविधि त्यत्ति महंगो छैन किनकि प्रति गँड्यौला एक रूपैंया पर्दछ । एक हजार रूपैंयाको गँड्यौला किनियो भने केही समयमा नै यसको संख्यामा उल्लेखनीय बृद्धि आउँछ । क्रमश : गँड्यौलाले अण्डा उत्पादन गर्दै जाँदा प्रति अण्डा सात देखि दश वटासम्म गँड्यौलाहरू उत्पादन हुन्छन् । गँड्यौलालाई कुखुराको अण्डाको बोक्रा र गाईको गोबर अत्यन्तै मन पर्दछ, त्यसैले यी चिजहरू खान पाएमा गँड्यौलाको बृद्धि विकास भई मल निर्माण कार्य तथा संख्या बृद्धिमा पनि तीव्र गति कायम हुन्छ । कति समयमा वा कति मल उत्पादन गर्ने भन्ने विषय भने गँड्यौलाको संख्यामा भर पर्दछ । गँड्यौलाको संख्या यथेष्ट रहेमा २ महिनाभित्रमा पनि मल तयारी हुन्छ भने अलि कम रहेमा ४ महिनासम्म पनि लाग्दछ । मल प्रयोग गर्दा गँड्यौलाको अण्डालाई भने राम्ररी छान्नु पर्दछ । छिट्ट नै मल प्रयोग गर्नु पर्ने छ भने मात्र गँड्यौलाको अण्डा छान्नु आवश्यक छ तर केही समयपछि मात्र मल प्रयोग गर्नुछ भने मलमा गोबरको थुप्रो छाडिदियो भने क्रमश : सबै अण्डा त्यही मलमा नै गँड्यौलाको रूप धारण गरेर झुम्मन्छन् । त्यसैले यो प्रविधि अति सरल तथा प्रभावकारी विधिको रूपमा स्थापित हुने एउटा कल्याणकारी अभियान हो । गँड्यौला आफैमा पनि अति लाभदायक वस्तु हो ।

व्यवसायीक फलफूल खेतीबाट जीवन सुधार

रसुवा खबर वर्ष १, अंक ५, २०६७ कार्तिक २७ गते शनिवार
मन, वचन र कर्मका साथ कुनै पेशामा लीन हुन सके धेरै ठूलो धनराशी खर्च नगरेपनि जीवन शैलीमा सुधार ल्याउन सकिँदो रहेछ । न त धेरै जग्गामा नै खेतीपाती गर्नुपर्छ, न त सँधैभरि नङ्ग्रा खियाउनु पर्दो रहेछ । आधुनिक फलफूल खेतीलाई व्यवसायीक रूपमा लगाउन सकेमा मनग्य आम्दानी गर्न सकिने रहेछ भन्ने उदाहरण देखाउन सफल भएका छन् रसुवा जिल्ला, सरमथली गाविस, २ दनुस्वारा बस्ने नेमावाङ्दी लामा ।

कफीको कुरा गर्दा लाग्छ रसुवामै नेमावाङ्दीको नाम आउँछ । पञ्चायतकालीन समयदेखि नै व्यवसायीक फलफूल र कफी खेतीमा निरन्तर लागिरहेका लामा व्यवसायबाट सन्तुष्ट देखिएका छन् । परम्परागत खेतीलाई भन्दा व्यवसायीक फलफूल खेतीलाई प्राथमिकता दिदै आएका लामाको बारीमा हाल धेरै किसिमका फलफूल लगाइएका छन् ।

विसं २०४६ सालमा जिल्ला वन कार्यलयले आयोजना गरेको ७ दिने अध्ययन भ्रमणबाट प्रभावित भएर हालसम्ममा उनी यो स्थानमा आइपुगेका हुन् । ५९ वर्षो जीवन प्राय अनुसन्धनात्मक रहेको बताउँछन् उनी । विसं २०५३ सालमा उनले पाल्पाबाट कफीको बीउ ल्याएर खेती लगाउन सुरु गरेका हुन् । जिल्ला भू-संरक्षण कार्यलय रसुवाको सहयोगमा उनले दनुस्वारालाई सुन्तला खेतीको पकेट क्षेत्र बनाउने योजना प्रस्तुत गर्दा त्यतिखेर गाउँलेको सहयोग नपाउँदा सफल हुन नसकेको अनुभव उनी सुनाउँछन् ।

मकै, कोदो जस्ता परम्परागत खेती लगाउन कम गरी सुन्तला र कफी लगाउँदा गाउँलेहरूले खिस्सी गर्ने गरेको र निरन्तर जाँगर र उत्साहका साथ व्यवसायतर्फलागेकोले सफलता प्राप्त गरेको दावी गर्दै सरमथली गाविसलाई कफी र सुन्तला खेतीको ठाउँ भनेर चिनाउन लागी पर्ने समेत् लामाले बताए । सानो पहराको फेदमा ६ घर छ, बोटले नै नथाम्ने गरि सुन्तला फलेका छन् र अन्य फलफूल पनि त्यत्तिकै छन्, हर्ेदा लाग्छ कतै र्स्वर्गको टुक्रा नै हो कि - र्स्वर्गकै कुना जस्तो लामाको बगैंचामा सुन्लता, कफी, अनार, आरु, वनलसुन, भप्पु, अलैंची, आँप, नासपाती, लिच्ची, केरा, तारिका, सुकुमेल, ओखर, कागती, लहरे आँप, निबुवा, अमला, बगैना, बडहर जस्ता धेरै थरिका फलफूल रहेका छन् । 'बाह्रै महिना केही न केही फूलेका हुन्छन् र केही न केही फलेका हुन्छन्' खुसी हुँदै उनले व्यक्त गरे । परिवारका सदस्यहरूले सँधै उनको अभियानलाई सहयोग पुर्याएका छन् । संकटकालीन अवस्थामा भने केही अप्ठ्यारो वातावरण सिर्जना भएको थियो तर पनि निरन्तरता, धर्ैयता र सहनशीलताका कारण व्यवसाय फस्टाउँदै गएको थियो ।

कफी खेती लगाउँदै गर्दा उनलाई जिल्लास्थित दीगो उद्यम तथा वातावरण विकास समाजबाट लघु उद्यम कार्यक्रममार्फ प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग पनि प्राप्त भएको थियो । उनी अहिले स्तरोन्नती भएका उद्यमीहरू मध्ये एक हुन् । कफी उत्पादनमा बृद्धि हुँदै जाँदा कफी छोडाउने मेशीन पनि घरैमा छ । अरु व्यवसायीले उत्पादन गरेका कफी पनि उनी आफैं बजार लैजान्छन् । घरैमा प्रशोधन गरिएको कफी रसुवाको धुन्चे, कालिकास्थान, स्याफ्रुबेसी, तातोपानी, गोसाइँकुण्ड, लाङटाङ र काठमाडौंको केशरमहलमा बिक्री हुने गरेको छ । कफीबाट वाषिर्क ४० हजार रूपैयाँ बराबरको आम्दानी लिने गरेका छन् । बोक्रा छोडाएको कफी प्रतिकेजी २ सय ४० रूपैयाँमा बिक्री हुने गरेको छ । फलेको कफी मात्र नभएर बिरूवाको लागि नर्सरी पनि उत्पादन गरि प्रति बोट सरकारी दर अनुसार १० रूपैयाँमा बेच्ने गरेका छन् ।

मौषम सहित करिव २ सय बोटमा सुन्तला फल्ने गरेका छन् । सुन्तला बेच्नको लागि गाउँबाट अन्यत्र लानु नपरेको र तिहारको समयमा घरबाट नै बिक्री हुने गरेको पनि उनी बताउँछन् । वाषिर्क ५० हजार रूपैयाँ बराबरको सुन्तला बेचेर आम्दानी हुने गरेको छ । अलैंचीको उत्पादन पनि राम्रै छ । वर्षो ३० हजार बराबरको अलैंची बेच्ने गरेका छन् । आफूले सुरु गर्दा गिल्ला गर्नेहरू अहिले कफीखेतीमा आकषिर्त भएकोमा गर्व गर्छन् उनी । सरमथली १ र २ का कृषकहरू कफीखेतीमा लागि सकेका पनि उनले बताए । 'मेरो परिवारमा दाजुभाई सबैले कफी र सुन्तला लगाएका छन् । उनीहरूको सहयोगले पनि मलाई हौसला बढाएको छ' उनी भन्छन् ।

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com