विजया दशमी, फेसबुक र शुभकामना

राखिएका फोटो, भिडियो, नोट तथा स्ट्यासस्का सम्पूर्ण सामग्रीहरू साथीहरूपेज , समूहमा सेयर, ट्याग, रिपोर्ट आदि गर्न सकिन्छ । ‘समूह बनाउने, सेयर गर्ने, ट्याग गर्ने , रिपोर्ट गर्ने, निमन्त्रणा तथा शुभकामना र सन्देश पठाउने , फोटो, भिडियो एल्बम बनाउने, अनलाइन कुराकानी गर्ने र ब्लक गर्ने आदिको व्यवस्थाका साथसाथै मोबाइलबाट पनि यसको प्रयोग गर्न सकिने भएकोले फेसबुक एकाएक लोकप्रिय बनेको हो ।

विजया दशमी होस् वा नेपाली समाजमा प्रचलित विभिन्न पर्व तथा दिवसहरूमा एकले अर्कोलाई शुभकामना दिने र लिने काम विद्यमान रूपमा रहेको पाइन्छ । विजया दशमी तथा शुभ दीपावली जस्ता महत्वपूर्ण पर्वमा शुभकामना आदानप्रदान गर्नका लागि विभिन्न माध्यमहरू युगौंदेखि स्थापित हुँदै आएका छन् । पोष्टकार्ड बाँडेर, सांस्कृतिक तथा चियापान कार्यक्रम आयोजना गरेर र विभिन्न सञ्चारका माध्यमबाट शुभकामना आदानप्रदान गर्ने क्रियाकलाप नेपाली समाजमा प्रचलित रूपमा रहेको पाइन्छ । पछिल्लो समयमा स्वदेश तथा विदेशमा बस्ने साथीभाई तथा आफन्तजनलाई शुभकामना दिन लिनको लागि अत्यन्त लोकप्रिय र सरल माध्यम बनेको छ फेसबुक


एक्काइसौं शताब्दिको युग प्रविधिको युग हो । मनोविज्ञानमा विभिन्न शताब्दिलाई विभिन्न युगले नामाकरण गरिएको छ । मनोविज्ञानले एक्काइसौं शताब्दिको युगलाई प्रविधिको युग भनेर परिभाषित गरिरहँदा विश्वमा नै प्रविधि प्रयोगले प्राथमिकता पाउँदै आएको छ । विदेशमा बस्नेले स्वदेशमा बस्नेलाई खबर र शुभकामना दिनको लागि फेसबुकका वालहरूमा शुभकामना लेखेर पठाउने गर्दछन् । फेसबुकका वालहरूमा लेखिएका सन्देशहरू सबैले सजिलै पढ्न र हेर्न पाउने भएकोले पनि यो प्रविधि एकाएक मानव समुदायमा लोकप्रिय हुँदै गएको हो । दशैं नजिकिदै गर्दा शुभकामनाका सन्देशहरूले आजभोलि फेसबुकका वाल र पेजहरू भरिएका छन् ।

फेसबुकमा सन्देश मात्र नभएर फोटो, भिडियो, लामो लेखहरूलाई नोटको रूपमा राख्न सकिन्छ । त्यसरी वालमा पोष्ट गरिएका सामग्रीलाई सुझाव लेख्न सकिने भएकोले पनि यसको लोकप्रियता बढेको हो । विशेष गरी फेसबुकमा आआफ्नो समूह बनाएर इच्छाइएकालाई संगठित बनाउन सकिन्छ । जन्मदिनको शुभकामना दिन इच्छा हुनेलाई आफ्नो साथी बनिसकेका छन् भने जन्मदिन क–कसको छ भनेर साइडमा आउने गर्दछ । राखिएका फोटो, भिडियो, नोट तथा स्ट्यासस्का सम्पूर्ण सामग्रीहरू साथीहरू, पेज , समूहमा सेयर, ट्याग, रिपोर्ट आदि गर्न सकिन्छ । ‘समूह बनाउने, सेयर गर्ने, ट्याग गर्ने , रिपोर्ट गर्ने, निमन्त्रणा तथा शुभकामना र सन्देश पठाउने , फोटो, भिडियो एल्बम बनाउने, अनलाइन कुराकानी गर्ने र ब्लक गर्ने आदिको व्यवस्थाका साथसाथै मोबाइलबाट पनि यसको प्रयोग गर्न सकिने भएकोले फेसबुक एकाएक लोकप्रिय बनेको हो ।

फेसबुकको सकरात्मक पाटोहरू निकै छन् । सकरात्मक पाटोका साथमा केही नकरात्मक पाटो पनि जोडिएका छन् । अश्लील तस्वीर राख्ने, अरुको सामग्रीलाई नकरात्मक सुझाव दिने, अरुको नाममा फेसबुक एकाउन्ट बनाएर अनावश्यक टिकाटिप्पणी गर्ने जस्ता विविध साइबर अपराधहरू पनि हुने गरेका छन् । अश्लील तस्वीर वालमा राखेर अरुलाई सेयर वा ट्याग गर्नेलाई ब्लक पनि गर्न सकिन्छ ।

जे होस् सन्देश वा शुभकामना मात्र नभएर महत्वपूर्ण विषयवस्तुलाई फेसबुकमा राखेर सूचना प्रवाह गर्दा त्यसले परिवर्तनका द्वारहरू पनि खुलाउन सक्छन् । समाजमा विकासका चेतना प्रवाह गर्नका लागि फेसबुकले सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सकोस् । दशैं, टिका, जमरा र आशिर्वाद लिन दिनको लागि आफन्तजन परिधिले कोषौं दूर रहेता पनि फेसबुकमा भने नजिक छन् । फेसबुकमार्फत प्रत्यक्ष धरातलमा नभेटिए पनि आँखाको परेलीमा नै देख्न सकिन्छ । त्यसैले विजया दशमीजस्ता विशेष पर्वमा भेट हुन नसक्ने आफन्तजनको भेटघाटको चौतारी बनेको फेसबुकलाई विजया दशमी २०६९ को मंगलमय शुभकामनासहित ‘फेसबुक विकास परिवर्तनको संवाहक बनोस्’ र फेसबुकका प्रयोगकर्ताहरू सकारात्मक पाटोमा मात्र लागुन् न कि अश्लील र नश्लील हैन ।
See this Article @ Mero Report . Net



धार्मिक आस्था, जैविक विविधता र पर्यटकीय गन्तव्य : गोसाइँकुण्ड


त्रिशूलधाराको निर्मल जलसोही जलको सम्मिश्रण शंकरको बासस्थान गोसाइँकुण्डको दृश्यले सबैलाई लालायित बनाउँछ । एकातिर शिबलाई पाउन धेरै भक्तजन त अर्कोतिर मनमोहक दृश्यावलोकनमा आउने पर्यटक सबैको लागि उपयुक्त गन्तव्य बनेको छ यो कुण्ड ।

लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रभित्र रहेको गोसाइँकुण्डले विविध महàव बोकेको छ । सोही विविधताभित्र गोसाइँकुण्ड सबैका लागि विश्वासको केन्द्रविन्दु बनेको छ । सत्य युगमा देवता दानवको सागर मथनबाट निस्केको कालकूट विष खाएर दहन गर्न नसकी यहाँ आएका भगवान शिवले रिसाएर त्रिशूलले भूमिमा खोप्दा त्रिशूल धाराको उत्पत्ति भई त्यहीबाट बगेको पानी जमेर गोसाइँकुण्डको उत्पत्ति भएको पौराणिक कथन छ । सोही कथन अनुसार धार्मिक दृष्टिकोणले गोसाइँकुण्ड अग्रस्थानमा छ । अमरसिंह  थापा नेपाली इतिहाँसका एक उदाहरणीय पात्रको देहवसान र 'अमरसिंह गुफा'  गोसाइँकुण्डमा रहनुले महत्वमा विविधता थपिएको छ । गोसाइँकुण्ड क्षेत्र वरपरका तामाङ समुदायको भेषभूषा तथा संस्कृति पनि यस क्षेत्रका आकर्षाहरू हुन् । तामाङ संस्कृति अनुसारका विभिन्न नाँचहरूले सांस्कृतिक महàव पाएको छ । यिनै धार्मिकऐतिहाँसिक र सांस्कृतिक महàवभित्र नेपालकै तेस्रो पर्यटकीय गन्तव्यको महàव दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । र्
पर्यटकीय महत्वले गोसाइँकुण्ड मात्र नभई हेलम्बुलाङटाङ र तामाङ सम्पदा मार्गका क्षेत्रहरूलाई समेट्छ । यी अरु क्षेत्रमा पनि ऐतिहाँसिकधार्मिक र सांस्कृतिक महत्व पनि त्यत्तिकै छन् । पौराणिक कथनको विश्वासको आधारमा एकसय आठ कुण्ड मध्येका विभिन्न कुण्डहरू यत्रतत्र छरिएर रहेका छन् । गोसाइँकुण्ड,भैरवकुण्डसरस्वतीकुण्डगणेशकुण्ड,दुधकुण्डसूर्यकुण्डलगायतका कुण्डहरू प्रख्यात रहेको छ भने विविध महàवका बीचमा रहेको गतलाङको पार्वतीकुण्डटिमुरेको रिभरकुण्ड,बृद्धिमको दुधकुण्ड अझै  कुहिरोभित्रको काग बनिरहेका छन् । कुहिरोभित्र काग हराएझैं सम्पदा मात्र हराएका छैनन्त्यहाँबाट आउने आर्थिक उपार्जन पनि हराइरहेका छन् । कतिपय कुण्ड संरक्षण अभावमा जलवायु परिवर्तनको असरले लोप हुनसक्ने अवस्थामा रहेका छन् । पछिल्ला समयमा बोझोद्वारा पुरिन लागेको पार्वतीकुण्डको संरक्षणका  नवीन आवाजहरू पनि आउन थालेका छन् । तरचुनौतिपूर्ण विषयहरू छन् ती खालका कुण्डको संरक्षणार्थ । एक त औषधीजन्य बोझोको बासस्थान रहेको छअर्को त धार्मिक विश्वास अनुसार कुण्डमा खन्न नहुने । जैविक विविधताको संरक्षणमा विश्वास राख्दा कुण्डको वरिपरिका वनस्पतिको संरक्षण अपरिहार्य छ । तर,ध्रुबसत्य कुरा कुण्डको संरक्षण विना ती वनस्पतिको पनि संरक्षण सुनिश्चित हुँदैन । त्यसैले दुबै संरक्षणलाई ध्यानमा राखी संरक्षणमा इमान्दार प्रयासको खाँचो छ ।
गोसाइँकुण्ड जस्ता तालहरू फुट्ने नभई सुक्न सक्छ । नजिकै ठूलाठूला हिमाल भएको ठाउँमा हिमताल फुट्न सक्छ भने हिमाल नभएका ठाउँमा तालहरू सुक्न सक्छन् । गोसाइँकुण्डको वातावरण त्यति नबिग्रिएको कारण तत्काल नै संरक्षणका लागि ध्यान दिनसके खतरामुक्त हुनेछ ।




वरिपरिका  वन्यजन्तु र प्राकृतिक स्रोत -जैविक विविधताजोगाउँदै गोसाइँकुण्डको संरक्षण गर्नको लागि सन् २००६ को सेप्टेम्बर २२ मा विश्व सम्पदा सूचि -रामसार क्षेत्रमा सूचिकृत भएर अझ यस क्षेत्रले महत्वपूर्ण स्थान ओगटिरहेको छ । हाल कार्यान्वयनमा रहेको गोसाइँकुण्ड क्षेत्र व्यवस्थापन योजनाले धार्मिकऐतिहाँसिक र पर्यटकीय महत्वलाई संरक्षणविकास र प्रचारप्रसारमा सहयोग पुर्याउँदछ । ताल नरहे धार्मिक महàव र वनस्पतिवन्यजन्तुको संरक्षण नभए पर्यटकीय महत्व घट्दै जान्छ । हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको असर बढ्दै गइरहेकोले हिमताल सुक्ने र फुट्ने हुनसक्छ । च्छो रोल्पा ताल फुट्ने खतरामा रहेको हामीले सुनेका छौं ।
तर,
धार्मिकजैविक विविधताऐतिहाँसिकपर्यटकीय र सांस्कृतिक महत्वसँगसँगै गोसाइँकुण्ड क्षेत्रमा आर्थिक महत्व पनि त्यत्तिकै छ । तर्ीथालु र पर्यटकहरूबाट यहाँ बास र गास वापतको रकम,गोसाइँकुण्ड क्षेत्र सुधारका लागि दिइएको चन्दा र विदेशी पर्यटकले ट्रेकिङ शुल्क वापतको रकम आर्थिक क्षेत्र विकासका लागि उल्लेखनीय माध्यम हुन् । यही क्षेत्रमा आएका विदेशी पर्यटकले छात्रबृत्ति दिएर यहाँका धेरै बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाइराखेका छन् । यही क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष लाभ लिने धेरै स्थानीयहरूको उन्नती भएको पाइन्छ । पर्यटकीय क्षेत्र भएका कारण स्पोन्सर पाएर विदेशमा आफ्ना क्यारियर बनाउने संख्या पनि उल्लेख्य रहेको पाइन्छ ।
जिविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पुर्याउने गोसाइँकुण्ड क्षेत्रको संरक्षण साथसाथै वरिपरिका अन्य सम्पदा जस्तै वनदुर्लभ वन्यजन्तुचराचुरूङ्गीको संरक्षण गरी आर्थिक विकासको मार्गमा जानु अपरिहार्य रहेको छ । यस क्षेत्रको विकासमा यहाँकै जनता जो हिजोदखि प्रत्यक्ष लाभान्वित छन् र जो भोलिका पनि उपभोक्ता हुन्त्यस्ता रसुवालीहरूको साझा दायित्व हो । गोसाइँकुण्ड जस्ता प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण भए मात्र रसुवाको विकास सुनिश्चित हुने र विश्व सम्पदा सूचि वा रामसार क्षेत्रमा सूचिकृत भएको पनि र्सार्थक हुन्छ । महàवमा विविधता रहेको गोसाइँकुण्डको संरक्षणप्रचारप्रसार र विकासका लागि सबैले हातेमालो गर्दै धार्मिक हिशावले वर्षो दुईपटक लाग्दै आएको मेलाको उचित व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ ।



728x90 - Travel Nepal

छत्रीय भाइहरू 'पाहुना आए' भन्दै आँगनीमा नाँच्न पुग्छन्

वर्ष१, अंक २६, २०६७ साल चैत २६ गते शनिबार
औरे गृहे खेलन जाउँ, अब औरे गृहे खेलन जाउँ हो माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ ,माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ , राम ...
१.यसै गृहेका कुल पित्र देवता , यसै गृहेका कुल पित्र देवता , राम ...

उनलाई पनि साथैमा लैजाउँ अब उनलाई पनि साथैमा लैजाउँ, विन्ध्यावासिनी औरै गृहे खेलन जाउँ, माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ

२.यहाँ र क्यारे सिमे भूमे देवता, यहाँ र क्यारे सिमे भूमे देवता, राम ...
उनलाई पनि साथैमा लैजाउँ अब उनलाई पनि साथैमा लैजाउँ, विन्ध्यावासिनी औरै गृहे खेलन जाउँ, माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ ।

३. उत्तराखण्डका नीलकण्ठ महादेव, उत्तराखण्डका नीलकण्ठ महादेव, राम...
उनलाई पनि शिरैमा राखौं, अव उनलाई पनि साथैमा लैजाउँ, विन्ध्यावासिनी औरै गृहे खेलन जाउँ, माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ ।


विनम्रतापूर्वक निमन्त्रणा भई आएको घरमा छत्रनाँच प्रदर्शन गर्न छत्र राखिएको घरबाट निस्कन लाग्दा गाउँने पाठ हो 'औरै गृहे खेलन जाउँ ।' छत्रीय भाइको लामो लर्को छत्र राखेको घरको कुलदेवता र गाउँको सिमेभूमे देवतालाई पुकारा गर्दै समग्र रक्षार्थको आराधना गर्छन् । छत्रीय भाइको रक्षार्थका लागि सम्पूर्ण देवी देवतालाई सँगै जाउँ भनेर आराधना हुने गर्दछ । बाटामा रमाइला रमाइला र भगवानका कीर्तनहरू गाउँदै सम्बन्धित घरमा पुग्छन् र आँगनीमा नाँच्नको लागि पाहुना आएको संकेत दिन्छन् ।


सत्यनारायणको पूजा लगाएको ठाउँमा वा अन्य देवकार्यमा छत्रनाँच प्रदर्शनीको लागि निमन्त्रणा गरिन्छ । कुनै कार्य नपर्दा पनि मनोरञ्जनका लागि छत्रीय भाइहरूको जमघट हुने गर्दछ । आँगनीको माझमा छत्रपूजनको लागि कीला गाडिएको हुन्छ । छत्र पूजनस्थल वा मण्डपको तयारी र आकर्षालाई बिम्बित गर्ने पाठको प्रस्तुती हुन्छ 'पाहुना आए' भन्ने मूलपाठमा ।


पाहुना आए राम खेलन आए हरिकै पाहुना आए, राम खेलन आए हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए,हरेराम आजको गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ....

१. गाईका गोबरले आागन लिपाउँ, गाईका गोबरले आँगन लिपाउँ,राम......

हे चारै कुना दीप जगाउ हरि चारै कुना दीप जगाउ हो हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए,हरेराम आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ....

२. चन्दन घोटी घोटी मण्डल लिपाउँ, चन्दन घोटी घोटी मण्डल लिपाउँ, राम...
हे ताही उपर चदुँवा टगाउँ हरि ताही उपर चदुँवा टगाउँ हो हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, हरेराम आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ...

३. चारै दिशा खम्वा गराउँ, चारै दिशा खम्वा गराउँ, राम...
हे गजमोती चौका पुर्याउँ हरि गजमोती चौका पुर्याउँ हो हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, हरेराम आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ...

४. बाहिर बजे नवैमति बाजा, बाहिर बजे नवैमति बाजा,राम...
हे भितरू मङ्गलु गाइ, हरि भितरू मङ्गलु गाइ , हो हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, हरेराम आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ...

पाहुना आए राम खेलन आए हरिकै पाहुना आए, राम खेलन आए हरि आज गोकुल कृष्ण पाहुना आए,हरेराम आजको गोकुल कृष्ण पाहुना आए, आए राम ....

आँगनलाई गाईका गोबरले लिपेर चारैतिर दीप बाल्नको लागि सम्बन्धित आयोजकलाई अनुरोध गर्दै छत्रीय भाइहरूले छत्र नचाउँछन् । छत्र पूजन मण्डप श्रीखण्ड चन्दनको बासनाले सुगन्धित गरी सामुन्ने माथि आकर्षक चदुँवा टाङ्ने संकेत गर्छन् छत्रीयभाइको जमातले । चारैतिर आकर्ष खम्बा गाडेर गजमोती चौका बनाउन र बाहिर नौमति बाजा र भित्र सम्बन्धित आयोजकबाट मङ्गलाचरण भएको बुझाउँदछ 'पाहुना आए' भन्ने मूलपाठले ।

'पाहुना' शब्द सुन्ने बित्तिकै 'सत्कार' शब्दसँगै आउँछ । यथासक्यले पाहुनालाई सत्कार गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता हाम्रो समाजमा पाइन्छ । छत्रीय भाइले प्रदर्शन गर्ने प्रस्तुतीको सत्कार गरेर उनीहरूलाई पाहुनाको रूपमा समाजले स्थापित गरेको छ । नाँच देखाउनको लागि सुपारी र भेटी दिएपछि र लिएपछि छत्रनाँच नचाउने निधो हुन्छ । त्यसैले छत्रनाँच विधिपूर्वक निमन्त्रणा भएमा मात्र प्रदर्शन हुने गरेको छ । 

सामाजिक मेलमिलाप, संस्कृतिको पहिचान र आर्थिक तथा पर्यटकीय विकासको लागि छत्रनाँचले महत्व राख्नेमा विश्वास गर्न सकिन्छ । विगतका समयमा छत्रनाँचको महत्व जति थियो अहिले त्यति महत्व कायम हुन सकेको छैन । स्थानीय संस्कृतिको विकास नै पर्यटकीय विकास हो । हिन्दु संस्कृति अर्न्तर्गत पर्ने यो नाँच सबैका लागि उपयुक्त हुनसक्दछ । विगतदेखि हालसम्मका छत्रनाँचका दृश्यमा बुद्धमार्गीहरूको पनि सहभागिता रहेको पाउँदा यस नाँचमा धार्मिक सहिष्णुता रहेको पाईन्छ । विशेषगरी गुरूङहरूको लोकप्रिय 'मारूनी नाँच' ले पनि छत्रनाँचमा प्रामिकता पाउने गरेकोले पनि सबैका लागि छत्रनाँच लोकप्रिय बन्न सक्दछ । 

विभिन्न महोत्सव र रानीतिक दलहरूका कार्यक्रममा पनि प्रदर्शन भइरहेको छत्रनाँचलाई आर्थिक विकासको रूपमा मात्र प्रयोग गर्न थालिएको छ । रसुवामा महत्वको रूपमा रहेको छत्रनाँचले गत तिहारमा आर्थिक उपार्जनको सहायक सामग्रीको रूपमा प्रयोग गरिएको पाईन्छ ।


राजनीतिक दलले तिहारमा देउसी भैलोमा प्रयोग गर्दा जति महत्व छत्रनाँचलाई दिने गरिएको छ त्यति छत्रको पहिचान र महàव वा छत्रले कुन् विषयलाई महàव राख्छ भन्ने विषयलाई अध्ययन गरिएको छैन । २०६८ मा हुने रसुवाको महोत्सवमा छत्रनाँच प्रवर्दनका लागि छत्रीय भाइको सकृयता कस्तो रहला, त्यसैमा यसको संरक्षण छ । तामाङ संस्कृतिले भरिएको जिल्लामा छत्रनाँच फरक विशेषता र विषमतामा रहेको छ । जसरी तामाङ संस्कृतिअर्न्तर्गत पर्ने नाँच वा झाँकीले महोत्सवमा महàव राख्दछ, त्यसरी नै विषम र सुरम्य ध्वनीको मनोरम नाँचको दृश्य पर्यटन महोत्सवमा गुञ्जियोस् । राष्ट्रियस्तरमा पहिचानमा रहेको छत्रनाँचअर्न्तर्गतका भजननाँच र अन्य नाँचहरू रसुवाको महोत्सवमा एक सफल सूचकको रूपमा रहनको लागि कामना । मूल आयोजक समितिले छत्रीय भाइको समूहलाई निमन्त्रणा गरेर पाहुनाको रूपमा स्थापित गरोस् । रसुवाको महोत्सवमा दिलदेखि नै सकृय सहभागिता जनाउन छत्रनाँचका संरक्षक, शुभचिन्तक, संस्कृतिपरेमी र रसुवावासी सबैमा हार्दिक अपिल ।

पर्यटन वर्ष र लोपोन्मुख संस्कृति

रसुवा खबर वर्ष१, अंक १५, २०६७ साल माघ ८ गते शनिबार
नेपाल पर्यटन वर्ष२०११ ले देशलाई पर्यटकीय विकास र प्रवर्द्धनको गोरेटोमा डोहोर्याई रहेको छ । नेपालका विभिन्न पर्यटकीय स्थलहरूमा पर्यटकीय गतिविधि सञ्चालन भईरहेका हामीले सुनेका छौं । विभिन्न घरेलु हस्तकला, संस्कृति, व्यावसाय तथा पर्यटकीय स्थल र सम्पदाहरूको प्रवर्द्धन भईरहेको पनि हामीले सुनेका छौं । रसुवामा पर्यटन प्रवर्द्धन र विकासका लागि रसुवालीले गर्नुपर्ने धेरै गतिविधिहरू छन् । यहाँका सम्पदाहरूको प्रचार प्रसार र विकास गर्न जिल्लास्तरीय समिति बनेको छ । सो समितिले पर्यटन वर्ष२०११ मा रसुवामा ३० हजार पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ । रसुवाको पर्यटन विकासका लागि र्सबप्रथम नेपाल पर्यटन बोर्डको ध्यानाकर्षा हुनु आवश्यक छ । तर पर्यटन बोर्ड र रसुवाका पर्यटन व्यावसायी बीचको दूरी ज्यादै टाढा रहेको छ । पर्यटन बोर्डको मुख्यालयबाट रसुवा आसपासमा नै भएपनि यी दुई बीच सामञ्जस्य हुन कुन दिन आउनु पर्ने हो, त्यो थाहा छैन । रसुवाबाट राजधानी झरेका विकासे नेताहरू पर्यटन बोर्डको दैलो टेक्न नसक्नु नै यो दुर्दशा हो भन्ने अड्कल गर्न सकिन्छ ।

रसुवामा पर्यटकको आवागमन हुन थालेपछि सरदर १० हजार पर्यटक वर्षोनी भित्रिरहेका छन् । पर्यटकहरू रसुवामा लामो समय रहनको लागि पर्याप्त पर्यटकीय स्थलहरू छन्, केबल प्रवर्द्धन र विकासको अभाव छ । केही समय अघि धुन्चेस्थित 'लाङटाङ क्षेत्र संरक्षण सरोकार समाज' ले पर्यटन वर्षसन् २०११ का सर्न्दर्भमा कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो । सायद त्यो नै पहिलो आवाज थियो, रसुवाको सर्न्दर्भमा । त्यतिखेर कार्यक्रममा सहभागी हुने सरोकारवालाहरूले पर्यटकहरू धुन्चेमा नबस्ने, टीआरपीएपीले राखेको बोर्ड हेरेर सिधै स्याप|mुवेसी नै जाने गरेको गुनासो गरेका थिए । सो बोर्ड नै धुन्चेबाट पर्यटक स्याफ्रुवेसी पुर्याउने माध्यम बनिरहेको आभाष उनीहरूले गरेका थिए । तर सँगै धुन्चेको विशेषता झल्कने अर्को बोर्ड पनि राखिएको भए पर्यटकहरू एकरात त्यहाँ बस्थे, त्यसको कुनै प्रारूप तयार गर्न सकिएको छैन । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जमा दुर्लभ वन्यजन्तु र वनपस्ति छन् भनेर भनिएको छ । तर त्यसको संग्रह छैन । त्यस्तो एउटा संग्रह भएको भए अवश्य नै पर्यटकहरू धुन्चेमा अलमलिने माध्यम बन्ने थियो । लाङटाङ क्षेत्र संरक्षण सरोकार समाज, धुन्चेले सुरूवात गरेको 'गोसाइँकुण्ड सूचना केन्द्र' को दीगो व्यवस्थापन गर्न सकेमा पर्यटकीय विकासकोर् इट्टा थपिने छ ।

अर्को रसुवा तामाङ संस्कृतिका अपार भण्डारभित्र रहेको छ । केही वर्षअघि हामी घोडेपानीमा पुगेका थियौं । घोडेपानी पछिको अर्को गन्तव्य टाडापानी थियो । गुरूङ बस्तीले ढाकेको उक्त क्षेत्रमा विजुली वत्तीको पहुँच थिएन । त्यहाँ हामीले पर्यटकीय विकासको एउटा आधार पायौं । होटल हिमालयमा सबै दिन बेलुकी सांस्कृतिक कार्यक्रम हुने गरेको रहेछ । सो सांस्कृतिक कार्यक्रमको लक्ष्य विजुली वत्ती व्यवस्था गर्नको लागि सहयोग संकलन गर्ने थियो । दिनहुँ सबै होटलमा बस्ने पर्यटकसहित नेपाली गाईड र भरियाहरू आउने गरेका रहेछन् । आमा समूहले गर्ने गरेको उक्त अभियानको निरन्तरता आजभोली छ या छैन, हामी लामो समयदेखि त्यहाँ पुगेका छैनौं ।

अन्नपूर्ण पदयात्राको एक गन्तव्यमा देखिएको उक्त दृश्य रसुवाका धेरै बस्तीहरूमा गर्न सकिन्छ । यूएनडीपीको टीआरपीएपी कार्यक्रम सञ्चालन भएपछि रसुवाको गतलाङलगायतका बस्तीमा संस्कृति देखाउने चलनको विकास भएको छ । एकातिर हाम्रो संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन हुने अर्कोतिर पर्यटक सम्बन्धित बस्तीमा एकदिन भने पनि राख्ने वातावरण बन्ने थियो । हामीले भन्ने गरेका छौं - रसुवा पर्यटकीय तेस्रो गन्तव्य हो । यहाँ धेरै आधारहरू छन् तर पूर्धावार छैन । अन्य पर्यटकीय गन्तव्यभन्दा रसुवाको गन्तव्य राजधानीबाट नजिक रहेको छ । थोरै समय हुनेको लागि पनि रमाईलो गन्तव्य रसुवा हो ।

प्रचार प्रसार र संरक्षणको अभावमा रसुवाको पर्यटकीय सम्भावना लुकिरहेको छ । रसुवाको तामाङ सेलो, तामाङ संस्कृति र सोह्रौं, सत्रौं शताव्दीदेखिको लोकप्रिय बालुन नाँच, छत्रनाँच, गुरूङहरूको मारूनी नाँच आदिमा पर्यटकको मनलाई लोभ्याउन सक्ने दृश्य छ । त्यसैले यस्ता सम्पदाको प्रचार, प्रसार र प्रदर्शन गर्न सके पर्यटकीय विकासको एउटा आधार निर्माण हुने थियो । यसमा संस्कृत्रि्रेमी, रसुवाली पर्यटन व्यावसायी, राजनीतिक दल र नेपाल पर्यटन बोर्डको हातेमालो हुनु अपरिहार्य छ ।

तामाङ संस्कृति, रीतिरिवाज र कला आज पनि संरक्षित अवस्थामा छ तर ब्राम्हण वा अन्य जातीमा रहेका संस्कृति र कला क्रमशः लोप हुने अवस्थामा छन् । तामाङ सम्पदाको संरक्षणमा युवाहरूको सकृय सहभागिता रहेको पाईन्छ भने अन्य जाती वा ब्राम्हण जातीको संस्कृति बालुन, भजन वा छत्र नाँच हराउँदै जान लागेका छन् । खासगरि हिन्दुहरूको संस्कृतिलाई सामन्ती र पुरातनवादको संज्ञा दिने गरेको पाईन्छ । युवाहरूमा संस्कृति संरक्षणको चासो छैन । अहिले प्रौढ अवस्थामा रहेका पुस्ताको देहवसानपछि हिन्दुहरूको संस्कृति ठप्प हुने अनुमान गर्न सकिन्छ । पुर्खाले मानेका संस्कृति कस्तो थियो भन्ने अनुमान आगामी पुस्ताले गर्न पाउलान् कि नपाउलान्, त्यो चिन्तनीय छ । तर आजभोली देखिएका संस्कृतिका दृश्यहरू बिलाउन नपाउँदै डकुमेन्ट्रीको रूपमा संरक्षण गर्न सके पक्कै पनि भोलीका लागि अध्ययन सामग्रीको रूपमा सुरक्षित गर्न सकिनेमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गरौं ।

http://www.teampromote.com/page/31lx31yj

छत्र, बालुन र भजननाँच

रसुवा खबर वर्ष१, अंक ११, २०६७ साल पौष २४ गते शनिबार

हिराकी मन्दिर सुन गजुर ...२ प्रभूज्यू सैं औरै चली जाए, आज बसे ललना बंशीनाथ कृष्ण आए आज बसे ललना राधासाथ कृष्ण आए आज बसे ललना हरिसाथ खेलन आए आज बसे ललना ललना सैं, खेलना सैं आए आज बसे ललना ..
यस्तै यस्तै भजन गाएर छत्रीय भाइहरू आँगनमा छत्र लिएर नाँच्दा सोह्रवर्षो तन्नेरीदेखि सत्तरी वर्षो बृद्धासम्म मोहित हुन्छन् । लोकप्रिय भजननाँच, छत्रनाँच र बालुननाँचले सबैलाई आकषिर्त गर्दछ । माथिको भजन छत्रनाँच शुरू गर्दा वा निमन्त्रणा भएको घरमा छत्र लिएर जान लाग्दा गाईन्छ ।


छत्रनाँच पन्ध्रौ सोह्रौ शताब्दीतिर लोकप्रिय थियो भन्ने संस्कृतिविद्हरूको अनुमान छ । देशका अन्य भागमा यो नाँचको स्वरूप कस्तो छ, हामी त्यहाँसम्म पुग्न सकेका छैनौं । तर रसुवा र नुवाकोटका केही भागमा आज पनि प्राथमिकताका साथ नाँचिदै छ छत्रनाँच । फूलको माला वा सप्तरंगी कपडाको आकर्ष छत्र, भजननाँच र बालुननाँचको त्रिपक्षीय सम्बन्ध नै छत्रनाँच हो ।

रसुवामा छत्रनाँचको शुरूवात कसरी र कहिले भयो भनेर खोतल्नु आवश्यक छ । कुनै किटान हुन सकेको छैन । हाम्रा पुर्खा बितेर गए, वर्तमान छत्रनाँच नाँच्ने भक्तजनहरू वा छत्रीय भाइहरू पनि बितेपछि इतिहाँस होईन, छत्रनाँच, बालुननाँच र भजन नाँचका दृश्य उनीहरूसँगै बिलाउनेछ ।

हाम्रा नजरमा झल्झली छ छत्र नचाएको दृश्य, हाम्रा कानमा गुञ्जिरहेका छन् खैंजडी, मञ्जिरा र छत्रीय भाइका सुरम्य आवाज । लोप हुन नपाउँदै हाम्रा पुर्खा र हामीले अँगालेको संस्कृतिलाई जगेर्ना गर्नु भोलिका पिंढी वा दर सन्तानको लागि अध्ययन सामग्रीको रूपमा विकास गर्दै लैजानु हो । विभिन्न जातजातिको आफ्नो संस्कृतिको पहिचान र परिचय खोजिरहँदा हिन्दुहरूको छत्रनाँच, भजननाँच र बालुननाँच पनि संरक्षित र परिचित हुनुपर्दछ ।

छत्रनाँच देखाउनको लागि बाँसको डण्डीमा दुईइतले छाता आकारको गोलो घेरामा चारैतिर फूलका माला वा सप्तरंगी कपडाको ध्वजाहरू झुण्ड्याई बनाएको छत्र चाहिन्छ । छत्रीय भाइहरूको भनाईअनुसार छत्र उठाउन दशैंको टीका, तिहारको लक्ष्मीपूजा वा भाइटिका महत्वपूर्ण मानिएको छ । यी दिनहरूमध्ये कुनै दिन छत्र बनाउन छत्रीय भाइहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन् । यसरी बनाईएको छत्र ठूली एकादशी वा माघे संक्रान्तिमा सेलाउने प्रचलन छ । तर आजभोलि स्थानीय महत्वपूर्ण पर्वका दिनमा छत्रका प्रारम्भ र विर्सजन गर्न थालिएको छ ।

छत्रलाई विभिन्न देवीदेवताको नाम दिएर कर्ीतन गरिन्छ । मातामालिका, बिन्ध्यावासिनी, बंशीनाथ कृष्ण, हरि, रामजस्ता धेरै नामले छत्रलाई पूजन गरिन्छ । छत्रनाँचको इतिहाँस हेर्दा रसुवाको जिवजिवे, ज्याङलाङ, रूप्सेपानी, मनीगाउँ, कटुञ्जे र नुवाकोटको गेर्खुलगायतका गाउँहरूमा छत्रनाँच नाँचिने गरिएको छ । छत्रीय गुरूहरूका भनाई अनुसार नुवाकोटको गेर्खुबाट यो नाँच रसुवामा भित्रिएको भनाई पाईन्छ ।

विभिन्न समारोह, महोत्सव तथा विभिन्न संघ संस्था र राजनीतिक पार्टीका कार्यक्रममा पनि छत्र र भजननाँचले स्थान पाउँदै आएको छ । छत्र नाँच बोलाएको घरमा मात्र गई नाँचिन्छ । र सो घरबाट प्राप्त हुने दानदक्षिना स्वरूपको पैसा र अन्य सामग्री संकलन गरी छत्र विर्सजनमा खर्च गरिन्छ । बचेको रकम विभिन्न धार्मिक कार्य तथा मठ मन्दिर निर्माणको लागि खर्च गर्ने चलन रहिआएको छ ।

छत्र नाचको मूलपाठलाई हेर्दा हिन्दी आगन्तुक शब्दको प्रयोग भएको पाईन्छ । यसरी छत्रनाँचमा हिन्दी शब्दको प्रयोग प्रशस्तै पाउँदा छत्रनाँच भारतबाट नेपालमा भित्रिएको अनुमान गर्न सकिन्छ । 

जस्तै :
औरे गृहे खेलन जाउँ, अब औरे गृहे खेलन जाउँ हो माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ ,माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ , राम .......
तिमरा नगरीमा खेलन आयौ
आज्ञा देउ धरती माता ।।
तिमरे चरण चित्त लाउँ माता मालिका, मनले चिताको वर पाउँ माता मालिका ।

एकादशी महात्म्यको महिमालाई बालुनको माध्यमबाट प्रस्तुत गरिने यस छत्रनाँचमा विभिन्न किसिमका भजन, गीत तथा मारुनी नाँच -नाँचको गीत) प्रदर्शन गर्ने गरिन्छ । बिशेष गरि हरिवोधनी एकादशीका दिनलाई छत्र नाँचको प्रमुख दिनको रूपमा मानिन्छ । लामो समयको लागि छत्र नउर्ठाईए पनि ठूलो एकादशीका दिन छत्र र फूलको डोली नजिकको गंगा वा तीर्थमा लगेर सेलाउने प्रचलन छ ।

छत्र उठाइएको वा निमन्त्रणा भई आएका घरमा नाँच्न जम्मा हुने जमातलाई 'छत्रीय भाइ' भनिन्छ । मुख्य गुरू वा छत्र राखिएको घरमा निम्तो दिएपछि अरु छत्रीय भाइलाई गुरूले नै बोलाउने चलन छ । बेलुकी सबै छत्रीय भाई मिलेर छत्र नाँच्नको लागि तयारी गरिन्छ । नाँच र कीर्तन गर्नु अघि आवश्यक पर्ने खैजडी, मञ्जीरा तथा विविध वाद्य बादनको सामग्रीको जोहो गरिएको हुन्छ ।

"औरै गृहे खेलन जाउँ माता मालिका औरै गृहे खेलन जाउँ" भन्दै अन्य स्थल वा निमन्त्रणा गरिएको ठाउँमा छत्र लिएर नाँच देखाउन छत्रीय भाइहरू तल्लीन रहन्छन् । बाटामा रमाईला रमाईला भजन कीर्तन गर्दै छत्रीय भाइहरू सम्बन्धित घरमा पुग्छन् । जयजयाकार गर्दै पाहुना आएको खबर दिन्छन् । खैजडी र मञ्जीराको तालबाट ...पाहुना आए राम खेलन आए हरिकै पाहुना आए.. भनेर भजन गाउँछन् ।

पाहुना आए भन्ने पाठ सकिए पछि खनी खनी देऊ बासै हार, लालमन मोहन हरि मन मोहन हो... भन्ने नाँच नाचिन्छ । त्यस पछि छत्र राख्नको लागि भक्तजनहरूले भजन गाउँदै यज्ञस्थल वा आँगनको माझमा रहेको किलामा छत्र राख्छन् ।

छत्र राखेको घरबाट छत्र उठाउँदा, त्यहाँबाट हिड्दा, नाँच्ने घरमा पुग्दा, त्यहाँ पुगेर छत्र राख्दा होस अथवा त्यहाँबाट हिड्दा होस सम्पूर्ण प्रकृया भजन -पाठ) मार्फत् मात्र गरिन्छ । छत्र उठाएको बेलामा मात्र नभई सत्यनारायणको पूजा लगाउँदा पनि छत्रनाँचमा गाईने भजनहरू गाईन्छन् । सन्ध्याकालीन आरती र नारायण हरि.. भन्ने भजन मुख्यतः त्यतिबेला पनि गाईन्छ । एकादशी महात्म्य, कृष्णचरित्र वा अन्य धार्मिक ग्रन्थमा रहेका कथालाई आधार मानेर बनाईएको भजनलाई बालुनको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ ।

यसरी हाम्रा समाजमा रहेका वा भएका संस्कृतिको युवा पुस्ताले ग्रहण गर्न सकेमात्र संरक्षण सम्भव छ । नत्र एकादेशको कथा बन्न सक्छ । युवा पुस्ताले नसिकेकोमा यसको लोप हुने संकेत छ । अहिलेका छत्रीय भाइले नाँच्दै गर्दा भिडियो डकुमेन्ट्रीको रूपमा भने पनि संरक्षण गर्न सके भोलिका पिँढीले अध्ययन गर्न पाउने थिए । अझ पर्यटन विकास गर्न त्यस्ता दृश्यहरू कोसेढुङ्गा बन्ने थियो । जुन जुन ठाउँमा यस्ता संस्कृति रहेका छन् ती ती ठाउँमा उक्त संस्कृति संरक्षण गर्दै प्रचारप्रसार गर्न सके विदेशी वा स्वदेशी पर्यटक भित्र्याएर आर्थिक उन्नती गर्न सहयोग पुग्ने कुरामा सबैको मत एकै रहला ।

माइती चेली र तिहारको सम्बन्ध

रसुवा खबर वर्ष १, अंक ४, २०६७ कार्तिक १३ गते शनिवार
नेपाली समाजमा चार्डपर्वहरूले महत्व स्थापित गरिसकेका छन् । नेपालीहरूको पहिलो ठूलो पर्वको रूपमा रहेको बडादशैं सकिएको अनुभूति गर्न नपाउँदै तिहारको सांकेतिक किरण तपाइँ हाम्रो आँगनमा प्रवेश गर्दैछ । दशैंले आफूभन्दा अग्रजसँगको भेटघाटलाई महत्व राख्छ त तिहारले माइती चेलीको सम्बन्धलाई र्सार्थकता बनाएको छ । दाजु यमराज र बहिनी यमुनाको कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिनसम्मको सम्बन्धको कथालाई लिएर तिहारको सुरुवात भएको धार्मिक किंवदन्ती पाईन्छ । तिहार कृष्णपक्षमा पर्ने भएपनि झिलिमिली हुने भएकोले दीपावली र यमराज पाँच दिनसम्म बहिनी यमुनाको घरमा आरामका लागि बसेकोले तिहारलाई यमपञ्चकको नामले पनि चिनिन्छ । तिहार नजिक पर्दै आउँदा दाजुभाई र दिदी बहिनीको पनि सम्बन्ध नजिक रहन्छ । कागतिहार, कुकुरतिहार, गाइतिहार/लक्ष्मीपूजा, गोवर्द्धन पूजा, भाईटीका जस्ता शब्दहरू तिहारका विषेश संरचनात्मक आधारहरू हुन् । सेलरोटी खाँदै गाउँका दाजुभाई र दिदी बहिनी सम्मिलित देउसी र भैलोले अझ सामाजिक सद्भावलाई अँगाली रहेको हुन्छ । भाइपूजामा मखमली फूलको माला, दुवो, तीलको तेलको सम्बन्ध हुन्छ । दाजुभाईको जीवन मखमली फूल गाँसी माला लगाइदिएर दीर्घायुको लागि कामना गर्दछन् हाम्रा चेलीहरू । तीलको तेलको धाराले छेक्दा कहिल्यै पनि छेकेको धारा मेटिदैनन् भनिएको छ । तेलका धारा नसुकेसम्म दाजुभाइको उन्नती हुने आशामा चेलीले त्यसो गरेकी हुन्छिन् भनेर पनि अनुमान गर्न सकिन्छ ।


दशैं तिहारको महत्व जुन रूपमा विकास हुनुपर्ने हो, त्यति नभएको कुरा स्वीकार्य छ । मलाई लाग्छ, चार्डपर्वको संस्कृतिको विकास नहुनु यी पर्वहरूलाई हिन्दू अतिवादीहरूको पर्व भनिनु हो । के हिन्दूहरूले मात्र यो पर्व मानेका छन् - रसुवाकै कुरा गर्ने हो भनेपनि सबै रसुवावासीले तिहार मानेका छन् । तिहारका मान्यता फरक फरक होला वा तिहार कुनैमा केन्द्रित रहला त्यो प्राचीन मान्यताको आधारमा निर्धारित हुने कुरा हो । राष्ट्रियस्तरमा नै महत्व पाएका यस्ता पर्वको समुन्नत संरक्षण गर्न सकियो भने आर्थिक विकासमा पनि भूमिका खेल्न सक्छ ।

हामीले विभिन्न जातजाति विशेषका संस्कृति संरक्षणको विषयमा जनचासो बढेको पाएका छौं , तर हिन्दू मात्र नभई अन्य धर्ममा आस्थावान रहने धेरै धर्माम्वलीहरूले मनाएका चार्डपर्वको महत्व कम हुँदै आएको छ । तर सराहनीय पक्ष समूदायमा जे जस्ता परिवेश रहेका भएपनि सांगीतिक क्षेत्रमा यो संरक्षित छन् । हाम्रा स्थानीय स्तरमा पनि यसको संरक्षण गरिराख्नु पर्दछ । संघीयताको विकासको कुरा उठिरहँदा सांस्कृतिक विकासको कुरा पनि उठ्नु पर्दछ । पर्यटन वर्षकोशेढुङ्गा सावित हुनेछ भन्दै गर्दा पर्यटकीय विकाशका आधारहरू तय गरिनु पहिलो आवश्यकता हो । उद्यम, संस्कृति, हिमाल, वनजंगल, ताल, खोला जस्ता सम्पदाको विकास नै पर्यटकीय विकास हो ।

भजन संरक्षणका लागि नयाँ पुस्ताले सिक्नुपर्छ

कपिलमुनी पौडेल, भजनीय गुरू, भदौरे, रसुवा
रसुवा खबर वर्ष १, अंक ३, २०६७ असोज ३ गते शनिवार

वि.सं १९८५ साल भदौ १४ गते पिता कमलीकान्त र माता पद्मकुमारी पौडेलको कोखबाट रसुवा जिल्ला भोर्ले गाविस वडा नं ९, भदौरेमा जन्मिएका कपिलमुनी पौडेल विगत लामो समयदेखि सांस्कृतिक कृयाकलाप भजन कीर्तन र नाँचगानमा संलग्न रहँदै आउनुभएको छ । प्रस्तुत छ ; कपिलमुनी पौडेलसँग रसुवा खबर साप्ताहिकले गरेको कुराकानीको मुख्य अंश :

तपाइँ भजनीय गुरू भनेर चिनिनु भएको छ , भजनमा कसरी लाग्नुभयो ?
त्यतिखेर गाउँमा रहेका बुढापाकाले भन्ने गरेको सुनेर र आफैमा प्रस्फुरण भएको कला हो । मलाई भजन भन्न खासै कसैले पनि सिकाउनु परेन र्।र् इश्वरको शुभनाम जप्दा मुक्ति पाइन्छ भनेर देवताको नाम स्मरण गर्न हे राम ! हे राम ! भन्नु पर्छ । विशेष गरी जीवन मुक्तिको लागि नै भजन गाइने गरिएको हो ।


पहिलो पटक भजन कहाँ निकाल्नु भयो ?
मैले पहिलो पटक धामीको दुर्गे भन्थे, उनको घरमा सत्यनारायणको पूजा लगाएका थिए । मैले पहिलो पल्ट 'हे राम ! हे राम ! भागिरथीमा ए हेर लौ भागिरथीमा, सुनको तोला रामको घोडा भागिरथीमा' भनेर सुरुको भजन गाएको हुँ । भजन गाउने कला सजिलै कला हो । मनमा जाँगर आउनु पर्छ, भजन सरल तरिकाले नै भन्न सकिन्छ ।

भजन भन्न के के चाहिन्छ ?
भजन भन्न पहिला त रामायण, कृष्ण चरित्र, देवीभागवत, स्वस्थानी जस्ता महात्म्यको कहानी जान्नु पर्छ, दोस्रो भजनीय भाईको स्वर मिल्ने समूह चाहिन्छ । अनि खैजडी, मञ्जिरा, कर्ताल आदि राम्रोसँग बजाउन जानेपछि सबैको मन जित्ने भजनको रन्को सबैतिर सुनिने गरी गाउन सकिन्छ ।

भजन कहिले कहिले गाइन्छ वा नाचिन्छ ?
रसुवा जिल्लामा भजन गाउने र नाँच्ने अवसर समय समयमा मिल्ने गर्छ । हिउँदका समयमा छत्र उठाएर छत्र नाँच्ने पनि गरिन्छ, ठूली एकादशीमा फूलको डोली गंगामा लाने बेलामा, सत्यनारायणको पूजा, सप्ताह लगाउँदा आदि इत्यादि समयमा भजन गाउने र नाँच्ने गरिन्छ । स्वस्थानी साङ्गेमा ब्रत बसेका सम्पर्ूण्ा घरमा पालैपालो स्वस्थानीको भजन गाउँने गरेका थियौं, तर अहिले हाम्रो बल घटेपछि यो हराउँदै जाने अवस्थामा छ ।

तपाइँको विचारमा छत्र नाँच कहाँबाट रसुवामा भित्रिएको होला ?
नढाँटीकन भन्नु पर्छ, हाम्रो यहाँ चाहि नुवाकोटको गेर्खुबाट आएको हो, तर त्यहाँ कहाँबाट आयो म भन्न सक्दिन । छत्रनाँचको भजन हेर्दा त्यहाँ हिन्दी भाषा मिसिएको हुँदा भारतीय संस्कृति हो भन्न सकिन्छ ।

तपाइँका भजन गाउने सहयात्रीहरू को को हुन् ?
मेरा साथीहरू अहिले कोही पनि छैनन् । म मात्र बाँकी छु । जिबजिबेका चुडामणी पौडेल, धुसेनीका विष्णुप्रसाद देवकोटा, गैराघरे न्यौपाने यी आदि साथीहरू मेरा भजन भन्ने, जात्रामात्रामा गीत गाउने साथी हुन् । हामी नुवाकोटको खुर्साने, जिलिङ, दार्मे, गर्ेर्खु र रसुवाकै विभिन्न ठाउँहरूमा गीत पनि भन्यौ र भजन पनि भन्यौ । सिखरबेसी, देवीघाट, नुवाकोटमा हुने जात्रामा गीत भनेर पुरस्कार पनि जितेको थिएँ । विवाह आदिमा सिलोक पनि भनें । सिलोक भन्दा प्रायश ठुवा शैली नै पाइन्थ्यो ।

ठुवाको विषयमा अलिकति जानकारी दिनुस् न ?
ठुवामा हारजितको ठूलो सवाल हुन्थ्यो । कृष्ण चरित्र, रामायण आदिको ठुवा पथ्र्यो । आफैंले सिलोक रचेर भन्न सकेमा जित हुने गथ्र्यो ।

ठुवामा हारजित कसरी हुन्छ ?
एउटाले सुन्दरकाण्डको सिलोक भन्न सुरू गर्यो भने त्यही काण्डको नअड्कीकन पुरा गर्नुपर्ने, अड्किएर अर्को सिलोक भन्न थालेमा उसको हार हुन्छ । अर्कोले कृष्ण चरित्रको सुरु गरेमा त्यसैमा पुरा गर्नु पर्ने हुन्छ, अन्यथा हार भएको मानिन्थ्यो ।

भजन, बालन र ठुवा जस्ता प्राचीन कलाहरू लोप हुँदै गइरहेका छन्, यसको संरक्षणका लागि के गर्न सकिन्छ ?
मैले त यस्ता कलाहरूको संरक्षण हुने माध्यम नै देख्दिन । अहिलेका पुस्ताले भजन, कीर्तन आदिमा कुनै मान्यता राख्दैनन् । हाम्रा पालामा भनिएका भजन भन्यौं या भनेनौं, सत्यताको कुनै आधार छैन । न हामीसँग भजन नाँचेको फोटो मात्र छ, न अब यहाँ कसैले नाँच्छन् । हामीले केटाकेटी कालमा एका देशको कथा हो .. भनेर सुरु गरेको दन्त्य कथा जस्तै यो भजन पनि कुनै देशको कथा बन्नेछ । अहिले कुनै कुनै ठाउँमा टिभीमा देखाउन फिलिम बनाएका छन् रे अबका केटाकेटीले त्यही मात्र हेर्न पाउँछन् । यहाँको पनि त्यस्तै गर्न सके रसुवाली नाँच्ने गरेका थिए भन्ने प्रमाण राख्न सकिन्छ । संरक्षणको उपायका लागि कि फिलिम बनाउने कि अबका मान्छेले सिक्दै सिक्दै नयाँ नयाँ पुस्तालाई सिकाउने हो । अन्यथा यो लोप हुनेछ ।

अन्तमा पत्रिका मार्फत आगामी पुस्तालाई के भन्नु हुन्छ ?
मैले जीवनमा नै नसोचेको काम आज हुँदैछ, मेरो कुरा, हाम्रा भजनका कुरा पत्रिकामा छापिन्छन् भनेर मैले कहिल्यै पनि सोचेको थिइन । मेरो कला थियो भन्ने कुरा पत्रिका च्यातेर नहुराए नाती पनातीले पनि देख्न पाउलान् । म मेरो आगामी पुस्तालाई मेरो र मेरो जस्तै कुरा लेखिएका पत्रिका नच्यात्नु । त्यही नै भोलिका लागि पढ्ने सामग्री बन्न सक्छ । भजन नाँच, बालन नाँच र छत्र नाँचको संरक्षण गर्न कोही कोहीले भने पनि सिक्नु , सिक्न गाह्रो छैन भन्न चाहन्छु ।

गोसाइँकुण्डको मेला : तीर्थालुलाई सास्ती व्यवसायीलाई मस्ती

(रसुवा खबर, वर्ष१, अंक १ असोज १६ २०६७ शनिवार)



रसुवा जिल्ला भनौं या लाङटाङ क्षेत्र पर्यटकीय पाटोमा नेपालमा तेस्रो स्थानमा रहेको सर्वविदितै छ । नेपालकै तेस्रो स्थान प्राप्त गरेको यस क्षेत्रले पर्यटकीय विकासमा भने फड्को मार्न सकेको छैन । तैपनि धार्मिक महत्व प्राप्त गरेको गोसइँकुण्ड मेलाले भने धार्मिक भन्दा पर्यटकीय महत्वलाई प्राथमिकता दिएको छ । रसुवामा विदेशी पर्यटक आउँदा उनीहरूबाट नै डराएर जंगल भाग्ने पुस्ता पनि अहिलेसम्म जिवितै छन् । गोसाइँकुण्डले पर्यटकीय महत्व प्राप्त गर्न थालेको धेरै वर्ष भएको छैन । यस क्षेत्रले सत्य युगमा सागर मथन गर्ने बेलादेखि नै धार्मिक महत्व भने पर्याप्त प्राप्त गरेको किंवदन्ती पाइन्छ ।


पवित्र गोसाइँकुण्ड मेलामा धार्मिक आस्था बोकेर दर्शन गर्न आउने आन्तरिक पर्यटकलाई यस क्षेत्रमा पूर्वाद्र्धदेखि नै सेवा पु¥याउँदै आएका व्यवसायीहरूले विदेशी पर्यटक सरह सेवा शुल्क लिने गरेका छन् । यानेकि विदेशी पर्यटकहरूले यहाँ आउँदा जति सम्मान पाउँछन् त्यति आन्तरिक पर्यटकले पाउने गरेका छैनन् । यहाँ यस्तो पनि हुन्छ कि, विदेशी पर्यटकलाई यहाँका व्यवसायीले विना शुल्क ओछ्यान दिन्छन् र खानामा पनि केही प्रतिशत सहुलियत दिन तयार रहन्छन्, तर स्वदेशी तीर्थालुलाई कस्तो खालको व्यवहार गर्न सक्छन् त्यो त भदौमासको जनैपूर्णिमा मेलामा त्यहाँ पुगेमात्र पुग्छ, सबैखाले व्यवहार सजिलै देख्न पाईन्छ । खासै नियालेर अनुसन्धान गरिरहनु पर्दैन । यस वर्षको गोसाइँकुण्ड मेलामा आउने तीर्थालुले महँगी र असुविधाको निकै गुनासो गरेको पाइएको छ । रसुवा जिल्लाको पहिचान बनाउने गोसाइँकुण्ड मेलामा यस प्रकारको अभिव्यक्ति पाउँदा खासै हामी जिल्लावासी हौं, हाम्रो तीर्थ हो भनेर पहिचान गर्न पनि लाज मर्दो स्थिति रहेको थियो ।

गोसाइँकुण्ड यात्रामा जब यात्रु घरबाट निस्कन्छ, त्यहाँदेखि नै ऊ ठगिने गर्दछ । यात्रा गर्ने बसमा पनि त्यस समयमा भाडा बृद्धि गरिएको हुन्छ । जब मान्छेको चाप बढ्दै जान्छ, तब होटलमा पनि बास तथा भोजन लगायत अत्यावश्यक वस्तुको मूल्य पनि बढ्दै जान्छ । एकातिर वर्षाको समय साँघुरो र खाल्डाखुल्डी डरलाग्दो भीरको बाटोमा बसमा यात्रा गर्दाको सास्ती, अर्कातिर खचाखच यात्रुको चाप बीचको बास नपाएको पीडा, गोसाइँकुण्ड मेलाको सन्दर्भमा सदैव भइराखेको पीडा हो । मेला लाग्नुभन्दा अघिल्लो दिन तीस रूपैयाँ भाडामा यात्रा गरिएको दूरी मेला शुरू भएपछि पचास रूपैयाँँ तिर्नुपर्ने बाध्यता छ । यस्तो प्रकारको बाध्यता कहाँबाट र कसरी मिल्यो त्यो त थाहा पाइएको छ छैन त्यो पनि थाहा छैन । गोसाइँकुण्ड मेलाको मौका पारेर पीडित तथा असहाय आदिले पनि डोरी टाँगेर वा चन्दा बाकस राखेर सहयोग माग्ने गरेका छन् । यात्रा भरको लागि अड्कलेर ल्याइएको खर्च पनि यात्राको मध्यान्तरमा नै सकिएको पीडा पनि तीर्थालुले पोख्ने गरेका छन् ।

जब धुन्चेबाट तेर्सो र उकाली मार्ग पार गर्दै माथिल्ला भू–भागमा पुगिन्छ, तब यात्रीहरू यो वा त्यो दृष्टिबाट ठगिन पुग्छन् । मरमसला र तेल पनि आवश्यक मात्रामा नराखी पाक्ने गरी पनि नपकाइएको चना खान थालियो भने सुरूमा नै तीस रूपैयाँ तिर्नु पर्छ , यो कहाँ पर्ने मूल्य हो ? जुन प्लेटमा पचासदेखि साठीको हाराहारीमा चनाको संख्या पाइन्छ । हामी सबैले तिरेको मूल्य हो एक दाना चनाको मूल्य पचास पैसा मात्र । चिया पिउनको लागि माग्दा न त राम्रोसँग उमालेको पाइन्छ , न त व्यवसायीको शिष्टता छ । चिया पिएर नसकिदै बसेको ठाउँ खाली गर्न त के चियाको कप नै खाली गरिदिनको लागि पनि व्यवसायीले आग्रह गर्न पछि पर्दैनन् । जति माथि उकाली पार गर्दै गइन्छ त्यत्ति नै थकाइ र भोक लाग्दै जान्छ । एउटा दुनोटलाई कति रूपैयाँ तिरेर खान पाइन्छ होला ? दश ? बीस ? पच्चीस ? हैन, पचास मात्र तिरे दुनोट खान पाइन्छ ।

थकाइ र उचाइमा लखतरान हुँदा सँगसँगै बास बस्न नपाएको पीडा झनै दुखदायी पीडा हो । न त यहाँ पाटी पौवा पाइन्छ , न त मैत्रीपूर्ण वातावरणमा मुन्टो घुसार्ने छाप्रो । बल्लबल्ल थर्पु (छाप्रो) मा बस्न पाइयो भने पनि मानिसको चापले गर्दा खुट्टो पसारेर सुत्न पाइदैन । खाना खाए पनि नखाए पनि थर्पुमा बास बसीसकेपछि खानाको मूल्य तिर्नु नै पर्छ, हैन भने जुनसुकै बेलामा पनि थर्पुबाट निस्कनु पर्ने हुन सक्छ । तर एउटा अति नै सह्रानीय कुरो , निजी क्षेत्रबाट बास बस्ने थर्पुको व्यवस्था गरिएको छ । तथापी तीर्थालुले केही राहतको महसुस गर्न पाएका छन् । जे भएपनि यी क्षेत्रका मानिसले केही मात्रामा भएपनि बासको प्रबन्ध मिलाएर ठूलै धर्म कमाएका छन् ।

गोसाइँकुण्ड जाने बाटो पनि त्यत्तिकै अप्ठ्यारो रहेको छ । जाँदा राम्रैसँग गएपनि आउँदा भने अति नै मुस्किलले धुन्चे आइपुग्छन् । गोसाइँकुण्ड परिसरमा केही पाटीहरू बनेका भए पनि अन्य स्थानमा एउटा पाटीपौवा पनि बन्न नसक्नु , अत्यन्त दुःखको कुरा हो । पाटीपौवाहरू नबन्नुमा यहाँ जिल्लाका सरोकारवालाको अल्छीपना वा लाचारीपना प्रष्ट हुन्छ । जतिसुकै विकासका कुरा गरेपनि यस्ता सवाल वा समस्यामा कही कतै पनि अनौपचारिक छलफल समेत हुने गरेको पाइएको छैन । अन्य क्षेत्रमा गोसाइँकुण्ड जस्तो धार्मिक, पर्यटकीय तथा ऐतिहासिक स्थलको जुन खालको प्रचार प्रसार गरिएको छ , त्यत्ति हाम्रो स्थानको प्रवद्र्धन गरिएको पाइएको छैन । गोसाइँकुण्ड आउने जाने पर्यटकलाई हामीले सन्तुष्ट पार्न सक्यौं भने मात्र यहाँ धेरै पर्यटकले भ्रमण गर्नेछन् र हामीले चाहेको पर्यटकीय तथा आर्थिक उन्नती गर्न सहयोग मिल्नेछ । गोसाइँकुण्डमा केबुलकार बन्नुभन्दा पनि पहिला यस स्थानको प्रवद्र्धन हुनु आवश्यक छ, साथसाथै यात्रु बस्ने टहरा पनि ।।।

यो लेख प्रकाशन भएको रसुवा खबरको अंक पाउन तलको लिंकमा क्लिक गर्नुस्

रसुवा खबर, वर्ष१, अंक १ असोज १६ २०६७ शनिवार

Followers

साताको चर्चित

Rasuwa Profile

महिनाको चर्चित

Total Visitor

Recent Posts

Prem Prasad Paudel, Rasuwa. Powered by Blogger.
Blogger Template by Basnetg.com